Wprowadzenie

28 07 2009

MichaelKościoły drewniane Śląska, zwłaszcza Górnego, na którym mieszkałem 28 lat, były dla mnie niegdyś czymś niemalże powszednim. Mieszkałem bardzo blisko jednego z nich – kościoła św. Michała w Katowicach – i za każdym razem, udając się z południowych dzielnic miasta do jego centrum, mijałem go, obojętnie czy na piechotę, tramwajem, rowerem czy samochodem. Nie wzbudzał mojego wielkiego zainteresowania nawet wtedy, gdy byłem już studentem architektury. Przyjemny, owszem, ale więcej nic. Ot, jeden z małych kościółków, jakich wciąż wiele w Polsce, bo przecież nie tylko na Śląsku.

To właściwie dopiero w trakcie trwania studiów obiekty te przyciągnęły moją uwagę. Natknąłem się na parę publikacji na ich temat. I to, co w tych tekstach rzuciło mi się w oczy, nie miało w sobie niemal nic z religii czy bodaj z zachwytów nad malowniczą sztuką ludową. Ze zdumieniem stwierdziłem, że tym, co zdawało się wzbudzać prawdziwą pasję autorów (obojętnie już czy autentyczną czy tylko „urzędową”…) była… polityka. I to nawet nie wewnętrzna czy bodaj w sprawach wyznaniowych, ale… stosunków międzynarodowych, a konkretnie stosunków polsko-niemieckich. Jak się potem miałem przekonać, chyba nic innego z historii architektury tego regionu nie wzbudzało takiego zapamiętania politycznego, jak właśnie te niewielkie na ogół i zwykle nie rzucające się w oczy wiejskie kościółki drewniane.

Z lektury owych pozycji dowiadywałem się, że również niemieccy odpowiednicy autorów tych publikacji wykazywali niejednokrotnie w przeszłości ten sam typ podejścia. Walka szła o to, czy te obiekty sakralne są „typowo polskie” czy „typowo niemieckie”. I to oczywiście nie w tym sensie typowości, który zakłada, że obiekt lub zjawisko będące typowym dla jednej z dwojga kultur może równocześnie być, historycznie rzecz biorąc, typowym dla drugiej. Nie, ta ich typowość była nieodmiennie jednostronna: nasze i absolutnie nie ich!

Tu mnie ruszyło: postanowiłem sam przekonać się jaka to „typowość”. A że kwestia wzajemnych odniesień polsko-niemieckich była we mnie żywa praktycznie od najmłodszych lat, przeto pragnąłem teraz dowiedzieć się co patrioci tej jednej ziemi z obu nacji mieli sobie nawzajem i swoim rodakom konkretnego do powiedzenia.

Poniższy tekst wywodzi się wprost z mojej niegdysiejszej pracy dyplomowej na Wydziale Architektury Politechniki Śląskiej w Gliwicach.
Z tego zapewne powodu być może nie wszystko w tym tekście jest „do czytania” dla wszystkich czytelników. Dużo tu mowy o technicznych szczegółach ciesielskich, co dla wielu może być po prostu nużące. Ale nie brak tu też paru poza-technicznych ciekawostek. Ilu ludzi w Polsce – w tym również aktualnych mieszkańców tego regionu (obojętnie już czy Ślązaków czy „Goroli”) wie na przykład, że w krypcie takiego kościółka spoczywa babka jednego z najznakomitszych poetów europejskich? (rodem z Górnego Śląska oczywiście…).

Na koniec uwaga o „technicznym” charakterze: ta strona nie jest ukończona i będzie w miarę upływu czasu (i w miarę możliwości, bo mieszkam daleko od Górnego Śląska) uaktualniana i wzbogacana – głównie zbieranym pomału materiałem fotograficznym. Wkrótce pojawią się tutaj fotografie, szkice i rysunki. Będą też połączenia „linkami” między poszczególnymi elementami opracowania.

Michał Monikowski





Grupa śląskich kościołów drewnianych. Jej geneza i ogólne cechy charakterystyczne

28 07 2009

Liczebność

Na Śląsku drewnianych budowli sakralnych było swego czasu bardzo dużo, przy czym jednak od początku dała się zauważyć nierównomierność ich rozmieszczenia w poszczególnych częściach regionu. Uzależnione było to w przeważającej mierze od czynników naturalnych, czyli w tym wypadku od bogactwa lub ubóstwa lasów, gliny i kamienia. Te bowiem trzy surowce: drewno, glina i kamień decydowały o wyborze techniki budowania (1). I tak też w XVII wieku było na Śląsku około 500 drewnianych kościołów (2), z czego na Dolny Śląsk przypadało około 130 (3), podczas gdy sam tylko archidiakonat opolski posiadał ich 268 (4).
W 1871 roku H. Luchs w swej pracy o kościołach drewnianych Górnego Śląska wymienia 194 istniejące jeszcze wówczas obiekty (5). Obecnie na Śląsku pozostało jeszcze 137 kościołów drewnianych, z tego 15 na Dolnym Śląsku (6). Jest to jednak i tak największa (obok małopolskiej) grupa kościołów drewnianych obrządków zachodnich w Europie. Dla porównania: w byłej Czechosłowacji pozostały już tyko nieliczne kościoły drewniane, w Szwecji jest ich około dziesięciu, w Anglii zaledwie pół tuzina. W Norwegii z ogromnej niegdyś grupy około 700 pozostało do czasów współczesnych 27 (7). W Austrii pozostały zaledwie dwa, we Francji i Niemczech po jednym (8).

 

Stan badań i spory o genezę

Kościoły śląskie przez wiele lat były (a można powiedzieć, że wciąż jeszcze są) przedmiotem sporów i dyskusji i to nie tylko z uwagi na cechy swej konstrukcji czy formy, lecz także ze względu na fakt, że budowane były na obszarach istniejących przez całe wieki kontaktów i ścierania się wpływów różnych grup narodowościowych, głównie oczywiście polskiej i niemieckiej.
Niestety trzeba zauważyć, że w sporach tych czynnik narodowy niekiedy brał górę nad pozostałymi zagadnieniami , niejednokrotnie szkodząc im wyzwalanymi przez siebie emocjami i wypływającymi z nich twierdzeniami nie mającymi wystarczającego, a często wręcz żadnego pokrycia w faktach. W szczególnej mierze uwydatniło się to w sposobie traktowania konstrukcji zrębowej jako dominującej w konstrukcji ścian kościołów śląskich. Konstrukcja zrębowa stała się w pewnym momencie największą „kością niezgody” między polskimi i niemieckimi badaczami, o czym będzie jeszcze mowa (9).

Konstrukcja zrębowa (zwana też blokową, wieńcową lub węgłową), której początki datuje się na późną epokę brązu, rozwinęła się głównie w tych mocno zalesionych obszarach Europy, w których zdecydowaną przewagę miały lasy iglaste, 76% do 99% (10). Obszary te, obok północnej Europy (Skandynawia i północne rejony Rosji) tworzą nieprzerwany ciąg biegnący od Alp Zachodnich poprzez Szwajcarię, Austrię, południowe Niemcy (Badenia – Wirtembergia, Bawaria, Turyngia, Saksonia), Polskę, Czechy, Słowację, Europę południowo-wschodnią i wschodnią. Z tych też obszarów pochodzą najstarsze zachowane ślady konstrukcji zrębowych (11).

Nie jest celem niniejszej pracy dociekanie, w której części Europy ten typ konstrukcji pojawił się najpierw. Ostatecznej odpowiedzi na to pytanie nauka nie zdołała udzielić po dziś dzień. Dla nas ważny będzie natomiast fakt, że początki tej konstrukcji i stopniowe jej rozpowszechnianie się wyprzedza o wiele wieków okres powstawania chrześcijańskich budowli sakralnych na Śląsku, zwłaszcza zaś tych, które istnieją po dziś dzień. Przytoczone fakty świadczą więc i o tym, że również niemieckiemu osadnikowi, zwłaszcza cieśli, budownictwo wieńcowe nie musiało być nieznane, gdy przybywał w średniowieczu (i później) na Śląsk. Upatrywanie więc w tej konstrukcji jakiegokolwiek czynnika mniej lub bardziej decydującego o „narodowej” przynależności reprezentowanego przez nią budownictwa było i jest po prostu pozbawione sensu (12). Trzeba jednak niestety powiedzieć, że wielu autorów, tak niemieckich jak i polskich, właśnie w konstrukcji zrębowej widziało jedno z zasadniczych kryteriów „przynależności” drewnianej architektury sakralnej Śląska, dochodząc w ten sposób do zbyt uproszczonych ocen lub wręcz mylnych wniosków (13). A przecież nie brakowało wypowiedzi ostrzegających przed pochopnymi wnioskami w tej mierze. Między innymi Jan Sas Zubrzycki już w 1916 roku przestrzegał, że „sposób wieńcowy sam przez się nic nie mówi, niczego nie dowodzi i dlatego za piętno służyć nie może stanowczo.” (14).

Gorzej jednak, że spory między polskimi a niemieckimi badaczami nie ograniczały się tylko do stwierdzeń natury zasadniczej (wysuwanych zresztą bez wystarczających dowodów) lecz, o czym będzie jeszcze mowa, dotyczyły również poszczególnych obiektów, a nawet ich fragmentów (15).

Budownictwo drewniane ma w Europie długą i bogatą historię. Nie miejsce tu na szczegółowe jej prezentowanie. Dość powiedzieć, że w momencie, gdy w Polsce zaczęto stawiać pierwsze kościoły drewniane, a było to nie później niż w X wieku (16), drewno dominowało w architekturze europejskiej. Dotyczy to również kościołów, a te na Zachodzie budowano już przecież znacznie wcześniej niż u nas (17). I chociaż gdzieniegdzie na Zachodzie zaczęto przebudowywać kościoły z drewnianych w murowane już od XI i XII stulecia (18), to jednak proces ten, który objął zresztą także mury obronne miast i twierdz, przebiegać miał jeszcze przez szereg następnych stuleci (19), a na wsiach rozpoczął się właściwie dopiero w XIII/XIV wieku. Zważywszy, że okres ten pokrywa się z okresem pierwszej fali osadnictwa niemieckiego na Śląsku, wykluczanie udziału tego osadnictwa w procesie tworzenia drewnianej architektury sakralnej na tej ziemi byłoby po prostu niepoważne, tym bardziej, że sieć kościelna w Niemczech była już znacznie wcześniej bardzo silnie rozbudowana (20). Osadnicwo to przyczyniło się wręcz do wydatnego zwiększenia liczebności kościołów na ziemi śląskiej, choć oczywiście trudno byłoby dociec w jakim stopniu. Dane bowiem dotyczące liczebności osadników niemieckich nie są ścisłe i w związku z tym rozmaicie interpretowane (21). Faktem jednak pozostaje, że osadnicy ci docierali nawet do najdalej na wschód położonych obszarów Górnego Śląska, a nawet jeszcze dalej (22) . W tej sytuacji łączenie automatyczne śląskiej drewnianej architektury sakralnej wyłącznie z polskim żywiołem narodowym, jak to próbowali uczynić Dobrzycki, Matuszczak czy Itman, o czym bądzie jeszcze mowa, wydaje się niewłaściwe.

Pierwszym badaczem, który podjął się charakterystyki drewnianych kościołów śląskich w szerszym kontekście geograficzno-kulturowym, był w 1905 roku dr Ludwig Burgemeister (23), pruski Królewski Inspektor Budowlany a jednocześnie Konserwator Zabytków Prowincji Śląskiej (24). Dysponował on już bogatym materiałem inwentaryzatorskim. Analiza porównawcza była jednak jeszcze dosyć ogólna. Autor dzielił cechy zarówno formy jak i konstrukcji kościołów śląskich z grubsza na „słowiańskie” i „germańskie”, co było podziałem bardzo uproszczonym i nie zawierającym głębszej oceny historycznej (25), dlatego też w większym lub ,niejszym stopniu spotykał się on z polemiką ze strony wielu późniejszych badaczy. Praca Burgemeistera (powstała przy współpracy z Ernstem Wiggertem) była jednak pierwszą wielką pracą w tak znacznym stopniu poświęconą sakralnym budowlom Śląska, a wykazany przez autora obiektywizm oceny, niesłusznie niedoceniony przez niektórych późniejszych publicystów (26), dodatkowo podniósł wartość dzieła (27).

Następne lata przyniosły kolejne prace poświęcone kościołom  śląskim. Były to zarówno próby całościowej oceny tej grupy zabytków, jak też artykuły poświęcone poszczególnym obiektom. Większa ich liczba pojawiła się w latach dwudziestych i trzydziestych. Wtedy też ukazała się praca Jerzego Dobrzyckiego i publikacje Tadeusza Dobrowolskiego oraz księdza Józefa Londzina(28). Nadal jednak liczniejszą i bardziej znaczącą pozostawała niemiecka literaturą dotycząca przedmiotu, wśród której na szczególną uwagę zasługują w tym czasie prace Josefa Strzygowskiego (29), który rozpatruje drewniane kościoły śląskie jako wynik ścierania się rozmaitych kręgów kultury i to nie tylko w dziedzinie konstrukcji lecz i formy, m.in. zarysu przyziemia, w którym widzi nakładanie się na siebie kwadratu, bardziej charakterystycznego dla krajów Europy Wschodniej, oraz przeważającego na Zachodzie prostokąta (30).
Okres międzywojenny w publicystyce dotyczącej śląskich kościołów drewnianych zamyka największa z ówczesnych, praca Herberta Dienwiebla, która dotąd zresztą pozostaje jedną z najbardziej znaczących prac poświęconych temu tematowi i której wartość byłaby niewątpliwie jeszcze większa, gdyby nie zaciążył na niej ewidentny negatywny nacjonalizm autora. Niewątpliwą natomiast zasługą Dienwiebla jest m.in. zwrócenie większej niż dotychczas uwagi na znaczenie konstrukcji dachowych dla historycznego kształtowania wnętrza kościoła drewnianego.

W okresie wojny śląskim kościołom drewnianym poświęcony został rozdział pracy Gűnthera  Grundmanna „Deutsche Kunst im befreiten Schlesien”, również nacechowany negatywną odmianą nacjonalizmu (31).

Pierwszą natomiast pracą powojenną poświęconą temu tematowi była rozprawka Tadeusza Dobrowolskiego „Drewniane kościoły śląskie jako znaki zamierzchłej przeszłości”. W następnych latach ukazało się wiele dalszych polskich prac, zarówno traktujących temat całościowo, jak i poświęconych małym grupom obiektów czy poszczególnym obiektom (p. bibliografia). W tym samym czasie zainteresowanie tematem ze strony nauki niemieckiej wygasa na szereg lat.

Z prac wydanych po wojnie, na które przyjdzie się tu jeszcze niejednokrotnie powołać, na szczególną uwagę zasługują prace Józefa Matuszczaka (32)
oraz Leszka Itmana (33).
Obydwaj ci autorzy zwracają uwagę na zachowanie kościołów drewnianych w dużej liczbie na obszarach zamieszkałych tradycyjnie przez ludność polską, upatrując w tym fakcie potwierdzenia tezy o polskości tych zabytków, widząc w polskim żywiole etnicznym główny czynnik sprawczy. Istotnie, przetrwanie w Polsce po dzień dzisiejszy setek świątyń drewnianych, różnych zresztą obrządków, świadczy już samo w sobie o tym, że kościół drewniany historycznie rzecz biorąc mocno zakorzeniony był w polskiej kulturze. Rzecz jednak w tym, że autorzy ci (i nie tylko oni) przeceniają zdecydowanie znaczenie faktu stosowania drewna, zwłaszcza w konstrukcji zrębowej, w budownictwie sakralnym, czyniąc zeń charakterystyczną cechą polskości i przeciwstawiając go innym (w domyśle: obcym) technikom budowania (34).
I chociaż dostrzegają wpływ warunków naturalnych w postaci zalesienia oferującego drewno jako budulec (35).
traktują je często jako czynnik drugorzędny, a w najlepszym razie jako równorządny wobec czynnika etnicznego, zapominając jakby, że to właśnie warunki naturalne stanowią tu czynnik dominujący (jeśli nie wręcz jedyny), a zatem determinujący pozostałe. Na ten właśnie czynnik zwracano już uwagę przed wiekami, wyrażając opinie o polskiej architekturze (36).

Natomiast fakt terytorialnego pokrywania się w dużej mierze obszarów zalesionych we wschodniej części Śląska z obszarami przewagi lub co najmniej dużej liczebności polskiego żywiołu etnicznego nie powinien tutaj mylić . Bowiem gdyby czynnik narodowy odgrywał tu aż taką rolę, jaką przypisują mu między innymi właśnie Matuszczak i Itman, to liczba zachowanych po dzień dzisiejszy drewnianych kościołów na Mazowszu lub w graniczącej ze Śląskiem Wielkopolsce też musiałaby być większa niż jest (37).
A kościoły drewniane powstawały zresztą na Śląsku nie tylko w miejscach zamieszkałych przez Polaków (38).
Poza tym wiejskie kościoły drewniane wbrew twierdzeniom Itmana (39)
budowane były nie tyle przez miejscowych cieśli, ile raczej przez wędrownych. Przecież zbudowanie czy przebudowanie kościoła wraz z jego skomplikowaną nieraz konstrukcją więźby dachowej, konstrukcją wieży czy sygnaturki (nie mówiąc już o innych sprawach) nie było rzeczą tak prostą jak postawienie chałupy czy szopy. Wymagało nie lada umiejętności, a nie każdy cieśla takowe posiadał. Dlatego też do tego typu prac angażowano rzemieślników o wyrobionej już sławie, nawet jeśli była to sława (jak w przypadku wiejskich cieśli) o ograniczonym zasięgu. Taki na przykład Wojciech (Adalbertus) Kokot ze Szczedrzyka budował wieżę dla kościoła w Zębowicach, ale pracował także przy kościele w Strzelcach Opolskich (40).
Kościół zaś w Koszęcinie, we wschodniej części Górnego Śląska, zbudowany został w 1724 roku przez niemieckiego cieślę z okolic Nysy (41).

Dokonując tak z konieczności krótkiego przeglądu najważniejszych prac poświęconych śląskim kościołom drewnianym, nie sposób pominąć tych, które wydane zostały w latach 1980-tych. I tak w 1980 roku w Monachium ukazała się cytowana tu już w przypisach książka Wolfganga Halfara. Pozycją tą nauka niemiecka uczyniła właściwie pierwszy w okresie powojennym krok w badaniach owego, jak się wyraża autor, „fenomenu górnośląskich kościołów drewnianych”. I trzeba przyznać, że jest to krok udany mimo kontrowersyjnych co najmniej tez odnoszących się m.in. do początków stosowania budownictwa zrębowego przez Słowian (42)
czy też niektórych pomyłek odnośnie poszczególnych kościołów śląskich (np. kościół z Gierałtowic nie został przeniesiony do Pszczyny lecz do Wielopola k. Rybnika, a kościół gliwicki nie pochodzi z Czechowic, tylko z Zębowic itd). Autor przywiązuje, słusznie zresztą, dużą wagę do oceny kościołów śląskich w szerszym sensie artystyczno-geograficznym (43). Interesujący jest też rozdział traktujący o związkach i wzajemnym oddziaływaniu budownictwa drewnianego i murowanego (44).
Tym bardziej, że na ogół w opracowaniach poświęconych sakralnym budowlom drewnianym temat ten traktowany jest jakby marginalnie i najczęściej przez pryzmat oddziaływania tutaj wzorów murowanej architektury sakralnej.
W końcu lat 1980-tych ukazały się jeszcze  2 prace, warte odnotowania: Niemca Gerharda Kubatza i Polaka Józefa Matuszczaka. O ile ten pierwszy w ogóle nie zajmuje się (być może słusznie) kwestiami „narodowej przynależności” kościołów śląskich i skupia się wyłącznie na posiadanym przez siebie materiale dotyczącym poszczególnych obiektów sakralnych d. powiatu rybnickiego (w tym również szeregu już nieistniejących), to drugi powraca do tej kwestii już na samym początku swej pracy, stanowiącej zbiór artykułów pisanych w różnych latach (p. przypis 12).

Reasumując stwierdzić należy, że temat śląskich kościołów drewnianych jest wciąż i będzie zapewne przez czas dłuższy jeszcze tematem niewyczerpanym dla nauki. Gdyby zaś pokusić się o ocenę całej dotychczasowej literatury poświęconej kościołom śląskim, a wydanej w ciągu ostatniego stulecia, to na czoło zdaje się wysuwać kilka (w kolejności chronologicznej):

1. Ludwiga Burgemeistera i Ernsta Wiggerta z 1905 roku
2. Herberta Dienwiebla z 1938 roku
3. Józefa Matuszczaka z 1971 roku („Z dziejów architektury…”) (45)
4. Leszka Itmana (w odniesieniu do Dolnego Śląska) z 1974 roku
5. Wolfganga Halfara z 1980 roku
6. Gerharda Kubatza z 1988 roku.

 
Usytuowanie

Kościoły drewniane na ogół sytuowane były w dwojaki sposób: albo w środku wsi (w przypadku np. wsi stanowiących własność kościelną) lub poza wsią, na ogół na wzniesieniu. W tym drugim wypadku o wyborze miejsca decydować mogły rozmaite czynniki. I tak np. wskazywano niejednokrotnie na względy obronności, które zazwyczaj dyktowały wybór wzniesienia tak z uwagi lepsze możliwości obserwacji zbliżającego się nieprzyjaciela jak i na większą trudności zdobywania przezeń takiego miejsca. Istotnie, szereg przykładów zarówno w Polsce jaki poza jej granicami potwierdza tezę, że kościoły bywały miejscami obronnymi (46),
a gdy chodzi o kościoły drewniane, to wiadomo na przykład, że kościół w Syryni (obecnie w Parku Kościuszki w Katowicach) w protokołach wizytacyjnych wymieniony jest jako „dom schronienia” (47).
Zwracano zresztą swego czasu nawet uwagę, że słowiańskie słowo „kościół” (rosyjskie „kostioł”, słowackie „kostol”, czeskie „kostel”) może wywodzić się od łacińskiego wyrazu „castellum” (miejsce warowne, twierdza, kasztel), co już samo w sobie mogłoby wskazywać na fakt ścisłego związku budownictwa kościelnego z obronnym. Ten warunek jednakże mógłby być słuszny, w przypadku kościołów na Śląsku, jedynie do czasu ostatniej inkastelacji, t.j. do XVII wieku i w tym okresie należałoby go już raczej wiązać z architekturą murowaną, a nie drewnianą. Większość zachowanych po dziś dzień kościołów drewnianych pochodzi właśnie z tego okresu oraz z wieku XVIII, kiedy to kościoły nie były już na ogół wykorzystywane do obrony (48).
Mogła tu więc działać jedynie „siła tradycji”, zwłaszcza w przypadku budowy kościoła w miejscu, w którym stały kolejno poprzednie.

Nie wyklucza się również możliwości przejęcia, w okresie początków chrześcijaństwa na tych ziemiach, dotychczasowych miejsc kultów t.zw. „pogańskich” i budowania tam kościołów (49).
Gest taki istotnie mógłby być dodatkowym podkreśleniem zwycięstwa nowej wiary.

Nie można jednak pominąć rzeczy zasadniczej: otóż wzniesienie stanowi zawsze miejsce bardziej suche, co w przypadku budowli drewnianej nie mogło oczywiście być bez znaczenia. Zbudowanie kościoła drewnianego w miejscu wilgotnym, jako rzecz sama w sobie co najmniej dziwna, mogła nawet zwrócić uwagę diecezjalnego wizytatora, jak to na przykład miało miejsce w 1679 roku w Bojszowie koło Gliwic.

Wreszcie nie brakuje też przekazów i legend przypisujących wybór miejsca na budowę kościoła szczególnym i tajemniczym wydarzeniom, cudom, uzdrowieniom itd (50).
Między innymi takim właśnie tajemniczym przypadkom przypisano zbudowanie kilku drewnianych kościołów w wilgotnych, a więc – według powszechnej opinii – miejscach nieodpowiedzialnie wybranych.

Budowane z drewna kościoły znakomicie harmonizowały z otoczeniem. Nie ujmując nic dawnym budowniczym stwierdzić trzeba, że nie było to w tym wypadku ich zasługą lecz w o wiele większym stopniu wynikiem stosowania budulca dostarczanego tutaj przez naturę w szczególnej obfitości (51).
Wrażenie zaś tej harmonii podkreślane było dodatkowo przez sadzenie drzew wokół kościoła, a właściwie wokół przyległego doń cmentarza (52). Toteż stare drzewa wskazują napierwotną powierzchnię cmentarzy tam, gdzie w późniejszych czasach zostały one powiększone (53).
Drewno było ponadto obecne jeszcze w płotach, którymi ogradzano całość. Płoty te wykonywano głównie z kładzionych poziomo desek lub belek i przekrywano daszkami jedno- lub dwuspadowymi. Czasem tylko odstępowano od tej reguły na rzecz ogrodzenia kamiennego lub mieszanego kamienno-drewnianego, jak np w Bełku koło Rybnika. Do naszych czasów zachowały się jednak tylko niektóre oryginalne ogrodzenia, resztę zamieniono w późniejszych latach na nowo, nie zawsze pasujące do otoczenia.

W ogrodzeniu cmentarza szczególny akcent stanowi brama wejściowa.

Brama wejściowa
Bramki wejścioweWejście posiadało najczęściej bramę jezdną i furtkę do przechodzenia pieszego. Forma takiego wejścia nie była jednak wszędzie jednakowa. Wyróżnić da się tu dwa podstawowe typy: prostszy, wspierający się na trzech słupach i przekryty wspólnym daszkiem gontowym, którego charakterystyczny przykład pochodzi z Syryni (obecnie w Katowicach) oraz bardziej skomplikowany (w Brzezinkach) mający formę jakby dwóch zestawionych ze sobą chałup o oddzielnych daszkach i wspierający się na dziewięciu słupach. Konstrukcje usztywnione były zastrzałami, które mogły być, w celu stworzenia formy łukowej, wydrążone na okrągło (jak choćby w Brzezinkach czy Syryni) albo też pozostawione jako belki proste. Obydwa te typy występowały także w prostszej wersji jako wejście pojedyncze (54).
O pochodzeniu tych konstrukcji trudno wypowiadać się w sposób rozstrzygający (55).

 

Obok wspomnianych już form podstawowych występuje gdzieniegdzie także trzeci typ: brama pojedyncza wspierająca się na czterech słupach, wzmocniona zastrzałami i przekryta namiotowym dachem (m.in. w Sierakowicach czy w Bojszowie) (56).

Rzut poziomy budynku kościoła

Bywa dość zróżnicowany, choć posiada naturalnie pewne niezmiennie powtarzające się zasady. Regułą jest więc, pozy nielicznymi wyjątkami, że prezbiterium jest znacznie węższe od nawy. Fakt ten, wynikający z przyczyn o charakterze liturgicznym, stwarzał pewną komplikację o charakterze konstrukcyjnym, zmuszając jakby do zestawiania ze sobą dwóch budynków: nawy i prezbiterium. Stąd też już bardzo wcześnie w odniesieniu do kościołów drewnianych pojawiło się określenie o „dwóch zespolonych chatach”. Matuszczak uważa (57),
że schemat ten przejęty został po prostu od zachodniego murowanego budownictwa sakralnego. Teza ta jest jednak kontrowersyjna. Jeśli bowiem schemat ten przejęty został od architektury sakralnej Zachodu, co zdaje się nie budzić wątpliwości, to skąd wiadomo, że wzór ten musiał być akurat przejęty od architektury murowanej a nie drewnianej? Jeśli się bowiem weźmie pod uwagę, że chrzest przyjęto u nas w X wieku, to wówczas budulcem ewidentnie dominującym w architekturze sakralnej Zachodu Europy było właśnie drewno, na co już tutaj w innym miejscu zwrócono uwagę. Zatem to właśnie zachodnia architektura drewniana, w stopniu co najmniej takim samym jak murowana mogła dostarczyć tego schematu, zwłaszcza że jej era długo jeszcze miała tam potrwać (58).

Poszczególne typy rzutów poziomych śląskich kościołów drewnianych zostały tu przedstawione wg opracowania Herberta Dienwiebla, który jako pierwszy z badaczy dokonał ich systematyki (59).

GrundrisseNajprostszym rzutem charakteryzują się kościoły budowane jako protestanckie (60).
Przykładami mogą służyć kościoły w Smolnicy i w Komorznie (typ A). Pozostałe kościoły posiadają już zarysy przyziemia bardziej zróżnicowane. Najstarsze kościoły posiadają kwadratowe lub prostokątne zarysy nawy, prezbiterium i zakrystii (typ B). Należą do nich m.in. kościoły w Katowicach (dawniej w Syryni), w Łączy, Pniowie, Księżym Lesie czy w Gliwicach (dawniej w Zębowicach). Często spotykany jest na Śląsku podobny typ lecz charakteryzujący się dodatkowo trójstronnym zamknięciem prezbiterium (np Chechło, Zacharzowice, Michalice itd) (typ C), przy czym zakrystia może być w stosunku do prezbiterium nieco skrócona (C1) lub wydłużona (C2).
Trójstronne zamknięcie może zresztą posiadać od strony zachodniej także nawa (typ D1 – Strzelce Opolskie). Zdarzały się także przypadki ukośnego zamknięcia nawy od strony wschodniej, t.j. od strony prezbiterium (typ D2). Jednakże typ ten spotykany był jedynie w rejonie Strzelec Opolskich.

Duże zróżnicowanie w zarysach poziomych wprowadzają budowane przy kościołach kaplice. Wykonywano to zresztą w różny sposób np. w Ligocie Turawskiej „gdy się usunęło ścianę zachodnią, umieściło po obu stronach kaplice i poprowadziło dalej nawę” (61).
W ten sposób zwiększano jednocześnie długość samej nawy (typ E). Nawiasem mówiąc przedłużenie nawy niekoniecznie musiało pociągać za sobą wprowadzenie kaplic, jak to obrazuje przykład z Brzezinek (typ F).
Jeśli jednak dobudowywano kaplice, to poprzestawano nieraz na jednej, umieszczając ją po stronie północnej (typ E1) lub południowej (typ E2). Ciekawa forma rzutu w kształcie krzyża powstawała przez umieszczenie dwóch kaplic od strony prezbiterium (typ G), jak w Boronowie, Baborowie, Brodach, Boguszowicach, Gościęcinie czy Bralinie, przy czym w Baborowie dodatkowo jeszcze zakrystia jest odsunięta od prezbiterium i podobnie jak ono zamkniąta od wschodu trójstronnie (typ G1). Kościół w Jankowicach Rybnickich zbudowany został na planie krzyża greckiego. Najbardziej oryginalny rzut posiada jednak kościół św. Anny w Oleśnie (typ H). Na jego temat tak pisał Dienwiebel (62):

„Ukoronowaniem wszystkich kościołów drewnianych z przybudówkami jest kościół św. Anny w Rosenberg (63).
Część budynku mieszcząca kaplice została ze wzglądu na nazwę miasta Rosenberg wybudowana w kształcie pięciolistnej róży (64).
Wykonawca, gliwicki mistrz ciesielski Sempek (65)
zamierzał początkowo zbudować owe „płatki róży” w formie zaokrąglonej. Ponieważ jednak drewno nie nadaje się do zaokrąglenia, przeto zamknął kaplice dwustronnie.” (66).

Protokoły wizytacyjne dają nam informację o innym jeszcze nietypowym rzucie kościoła drewnianego. Kościół w Łężcach miał, jak zanotowano w protokole z 1679 roku, kształt ośmioboku („figura octoangulari”). Zbudowany został w 1663 lub 1665 roku (różnice w danych z dwóch kolejnych protokołów). Ponieważ budowal o rzucie ośmioboku przypomina budowlę okrągłą, przeto następny z protokołów (z 1688 roku) informuje, że kościół zbudowano w takim właśnie kształcie („in formam rotundam”). Protokoły informują nas poza tym o wieżyczce sygnaturki na dachu kościoła oraz o dzwonnicy stojącej osobno.

 

Ściany świątyni

Przykłady zrębówJak już zostało zaznaczone w innym miejscu, kościoły śląskie budowano na ogół z belek układanych na zrąb, przy czym z reguły (w najstarszych przykładach) były to belki nieobrobione lub też z lekka tylko obrobione. Układano je bezpośrednio na ziemi, bez fundamentów (podmurówki pochodzą z późniejszych czasów, najwcześniej z XVII wieku). Dolne belki (t.zw. „pecki”) posiadały zazwyczaj największą grubość (40 cm i więcej) i wykonywane były głównie z drewna dębowego, podczas gdy pozostałe z bierwion drzew iglastych. Sposób wznoszenia zrębu na ogół nie jest zbyt różnorodny. Co prawda liczba możliwości do zastosowania w budownictwie zrębowym sposobów łączenia belek jest duża, m.in. Phleps wymienia, obrazując rysunkami, 25 metod układania belek zrębowych jedna na drugiej i aż 49 sposobów łączenia tych belek w naroża (67),
ale w praktyce ograniczano się do kilku najprostszych i najbardziej w Europie rozpowszechnionych, jak np. „jaskółczy ogon”, „rybi ogon”, „obłap”, „nakładka” czy „zacios” (68).

W okresie późniejszym zaczęto stosować także konstrukcje szkieletowe, wypełnione obiciem z desek (bardzo swego czasu polecane jako drewnooszczędne), czego przykładami są kościoły dolnośląskie oraz kościół w Gołkowicach na południe od Wodzisławia (p. charakterystyki kościołów w dalszej części pracy).

Ściany zrębowe zaczęto z czasem ociosywać względnie obijać gontem dla ochrony ich przed deszczem. W takim samym zresztą celu stosowano obiegające budynek kościoła daszki ochronne i soboty.  

Daszki ochronne i soboty

Obecnie przeważa pogląd, że soboty wywodzą się z daszków ochronnych (zwanych też „przydaszkami”) nie wspierających się na słupach (69),
aczkolwiek nie sposób wykluczyć, że jest akurat odwrotnie, a przyczyny dostarczałby sposób posadowienia ścian (70).

Trudno dziś jednoznacznie stwierdzić, która z tych tez jest bliższa prawdy. Nie można jednak wykluczyć i takiej ewentualności, że obydwie one mogą się okazać jednakowo bliskie prawdy lub od niej dalekie. Daszki i soboty pojawić się bowiem mogły równocześnie lub w niedużym odstępie czasowym zupełnie niezależnie od siebie. Naukowcy zgodni są na ogół co do jednego: że początkowo kościoły drewniane budowano bez tych elementów ochronnych. Dalszy ciąg wyglądać mógł jednak i tak: w miarę upływu czasu zaczęto, celem zabezpieczenia przed opadami, dobudowywać soboty chroniące ścianę i pecki lub (jak w Księżym Lesie) co najmniej daszek zamocowany nisko dla ochrony pecek, z początku od strony najbardziej narażonej na opady, a później także i z innych. Ponieważ jednak soboty jako szersze i zamocowane wyżej mogły chronić i ścianę i pecki, przeto jako praktyczniejsze zaczęły wypierać daszki tak, że te albo przestały się pojawiać w ogóle, albo też, co bardziej prawdopodobne, stosowane były jedynie w wyższych partiach budynku (np. na wieży), gdzie soboty sięgać już nie mogły. W późniejszym jednak okresie (począwszy od XVII wieku) stopniowe wprowadzanie fundamentów i podmurówek doprowadziło do swoistego renesansu przydaszków i stopniowej likwidacji zbędnych już sobót. Teza ta tłumaczyłaby fakt braku sobót przy wielu najpóźniej budowanych kościołach i obfitości ich przy nieco starszych (71).

 Obok sobót i przydaszków stosowane było, jak wspomniano, odeskowanie ścian lub okładanie ich gontem. Z początku pojawiało się ono wyłącznie nad sobotami i przydaszkami. Tam jednak, gdzie sobót nie było w ogóle (ani daszków), pokrywało całe ściany. Mogło też wypierać (wspólnie z daszkami) soboty, a w końcu i same deski.

W Polsce soboty często spotykane są zwłaszcza w Małopolsce i na Śląsku. Z drugiej jednak strony miały być też już znane plemionom wschodnio- i północno-germańskim, które dla ich określenia używać miały nazwy „skot” (72).
Mniej jest jednak istotne, jakim ludom formy takie mogły być znane lub nieznane w czasach odległych istniejącym kościołom. Tu odnotujmy tylko, że różnice między zachowanymi po dziś dzień sobotami „słowiańskimi” a „germańskimi” polegają na tym, że „słowiańskie” są z reguły otwarte, podczas gdy „germańskie”(skandynawskie) bywały raczej zamknięte odeskowaniem w dolnej części, zaś wokół prezbiteriów były zamknięte całkowicie. Różnice te, na które zwracano swego czasu uwagę, mogą być prostym następstwem różnic klimatycznych: w Skandynawii owe zamknięte „soboty” nie tylko zabezpieczały przed opadami, ale i przed wiatrem i chłodem.

Tak więc różnice te niewielkie mają znaczenie. Faktem jest, że obojętnie w jakich regionach obejścia te występowały, jednakową spełniały funkcję.

Spośród obejść kościołów śląskich większość jest otwarta, podobnie jak w Małopolsce, Czechach czy Słowacji. Niektóre jednak pozostają zamknięte całkowicie lub częściowo (p. fotografie, rysunki i charakterystyki poszczególnych kościołów). Inne znów posiadają odgrodzenie za pomocą jednej belki umieszczonej mniej więcej w połowie wysokości (73). Istnienie sobót, poza spełnianiem swych funkcji ochronnych wobec ścian, dodaje jeszcze (zwłaszcza dzięki swej różnorodności) malowniczości kościołom drewnianym.

Może zasługuje jeszcze na uwagę fakt, że ta forma dość charakterystyczna dla drewnianego budownictwa sakralnego, mogła pojawić się też sporadycznie w budownictwie murowanym, czego przykładem jest choćby podobne obejście kaplicy („Gnadenkapelle”) w Altőtting w południowej Bawarii. Niewykluczone zatem, że przykład ten jest potwierdzeniem wspomnianego tu w innych jeszcze miejscach wzajemnego oddziaływania na siebie form budownictwa drewnianego i murowanego, tym bardziej, że i funkcję spełnia on podobną (74).

Dachy, więźby, przekrycia

Śląskie kościoły drewniane posiadają dachy krokwiowe, zarówno w prostszej konstrukcji jętkowej jak i w bardziej skomplikowanej storczykowej czy stolcowej. Dachy takie stanowią tu element konstrukcji szkieletowej w przeciwieństwie do wieńcowej z reguły konstrukcji ścian. Te elementy szkieletowe zostały bez wątpienia przejęte w Europie ze sztuki ciesielskiej Zachodu, w naszym zaś wypadku głównie z Niemiec (75),
co dawało niektórym późniejszym badaczom (np. Dienwieblowi) asumpt do twierdzeń o niemieckim charakterze kościołów śląskich. Sprawa wygląda tu jednak podobnie jak w przypadku konstrukcji zrębowej, mimo że znane nam dachy krokwiowe pojawiły się dużo później i mimo że ich stopniowy rozwój i rozpowszechnienie jest w związku z tym łatwiejsze do prześledzenia. Nie jest celem niniejszego rozważania obrazowanie historii konstrukcji dachowej samej w sobie. Temat ten nie jest zresztą nowością i badany jest  od wielu dziesiątków lat od czasu ukazania się przełomowej pracy Ostendorfa (76).
Tu zasygnalizowana zostanie jedynie sprawa wpływu konstrukcji dachowej na charakter sylwetki i wnętrza drewnianych kościołów śląskich widziana przez pryzmat dotychczasowych ustaleń nauki.

SilesiaMałopolskaZacznijmy od zagadnienia, którego przyczyny do tej pory nie wyjaśniono, a mianowicie od wysokości dachów nad nawą i prezbiterium. Wysokość ta jest w wypadku kościołów śląskich zróżnicowana (t.zn. wyższa nad nawą). Cecha ta odróżnia kościoły śląskie od małopolskich, które kalenicę przeprowadzoną mają z reguły na jednaj wysokości. Zróżnicowanie wysokości kalenicy realizowane było dwojako: albo poprzez budowę oddzielnych dachów nad nawą i prezbiterium (np. w Poniszowicach, Syryni, Mikulczycach, Pniowie itd) albo poprzez nieznaczne „przełamanie” kalenicy nad skrajem nawy i poprowadzeniem jej następnie niżej nad prezbiterium (Gliwice, Bojszów) (77)

Nie wiadomo skąd wzięła się ta różnica w kształtowaniu bryły budynku kościoła między sąsiadującymi ze sobą regionami (t.j. Śląskiem i Małopolską). Rzecz jest tym bardziej interesująca, że również w Polsce centralnej kalenicę umieszczano na jednej wysokości. Nie można tu jako przyczyny wykluczyć odmiennie kształtującej się historii konstrukcji dachowych na ziemiach Śląska i Małopolski czy Mazowsza. Jeśli bowiem konstrukcje krokwiowe przejmowane były stopniowo z architektury zachodnioeuropejskiej, to logicznym być musi założenie, że Śląsk należał do tych regionów, które zetknęły się z nimi jako pierwsze na ziemiach dzisiejszej Polski, tym bardziej, że do szybkiego upowszechniania tych konstrukcji przyczynić się musiało również osadnictwo. Tymczasem w regionach położonych dalej na wschód konstrukcja ślęgowa i płatwiowa dłużej narzucająca charakterystyczną dla siebie jedną wspólną kalenicę nad dwoma sąsiadującymi ze sobą pomieszczeniami budowli mogła utrwalić ją jako schemat na dłużej niż na Śląsku. Schemat ten przetrwał więc nawet zmianę konstrukcji i stosowany był dalej w dachach krokwiowych, jak właśnie w Małopolsce (78).

Osobne zagadnienie stanowią formy przekryć nad nawą i prezbiterium, a raczej ich chronologia. I tak np. Burgemeister i Strzygowski byli zdania, że pierwotną formą przekrycia w kościołach drewnianych jest kolebka, przekrycia zaś płaskie jako ich zdaniem haśladownictwo stropów kasetonowych pojawiło się później (79).
Istotnie, jeśliby założyć, że pierwotną konstrukcją dachów śląskich kościołów drewnianych była konstrukcja płatwiowa lub ślęgowa, wniosek taki zyskiwałby wszelkie cechy słuszności.

Więźby dachoweRzecz jednak w tym, że pierwsze u nas kościoły drewniane wcale nie musiały mieć jakichkolwiek przekryć, to znaczy, że konstrukcja dachu mogła być widoczna z dołu bezpośrednio z nawy lub z prezbiterium, tak samo jak w zachowanych po dzień dzisiejszy kościołów „stav” w Norwegii, będących obecnie najstarszymi kościołami drewnianymi Europy. Stopień natomiast częstotliwości stosowania kolebki zrębowej lub sklepienia zrębowego (którego jedyny przykład zachował się w kaplicy w Lubomii) pozostaje sprawą otwartą i trudno byłoby dowieść, że rozwiązanie to stanowi najwcześniejszą formę przekryć w kościołach drewnianych Śląska. Poza tym obserwacje Burgemeistera i Strzygowskiego dotyczyły w gruncie rzeczy przykładów kościołów z krokwiową konstrukcją dachów, a to stawia całe zagadnienie w zupełnie innym świetle.

W zupełnie więc innym świetle widział powyższy problem Herbert Dienwiebel (80), a mianowicie w świetle historycznego rozwoju istniejących więźb drewnianych. Najstarsze spośród śląskich kościołów drewnianych posiadają albo proste wiązary jętkowe albo storczykowe (schemat A). Takie wiązary jednak całkowicie wykluczają kolebkę, o której mówi Burgemeister. Umożliwiają jedynie stosowanie płaskiego przekrycia, toteż takie właśnie przekrycie należy uważać za najstarsze. Kolebka pojawić się może dopiero po redukcji dolnej części storczyka, na całej szerokości dopiero po pojawieniu się prostego wiązara krokwiowego w XVII i XVIII stuleciu (schemat B)(81)
. Obok wspomnianych powyżej konstrukcji więźby odnotujmy jeszcze występowanie konstrukcji stolcowych (schemat C). Konstrukcje takie nie dają możliwości tworzenia kolebek ani sklepień, chyba że są to konstrukcje z t.zw. „stolcem leżącym” (82).
Jednak jedyny istniejący wśród śląskich kościołów drewnianych przykład stolców leżących, kombinowany ze zredukowanym storczykiem, a zastosowany w 1623 roku przez cieślę Christofa Bitnera w Krzywiczynach nie posiada kolebki (schemat D) (83).

Wieże

Znajdują się one przy większości kościołów drewnianych. Niewyjaśniony jest do końca proces historyczny, który spowodował ich pojawienie się w miejscach kultu religijnego, choć naukowcy na ogół zgodni są co do tego, że pierwotnie nie spełniały one funkcji kultowych (84).
Ponischowitz TurmDawniej przypuszczano, że ich istnienie związane było wyłącznie z funkcją obronną kościoła, o której wcześniej już tu wspomniano. Zwolennikiem takiej tezy był w Polsce przede wszystkim Gloger (85).
Nie negując tej tezy całkowicie trzeba jednak stwierdzić, że funkcja obronna nie kształtowała tego procesu w sposób wyłączny. W końcu przecież określany w protokołach wizytacyjnych mianem „domu schronienia” („domus refugii”) kościół z Syryni pierwotnie w ogóle nie posiadał wieży (86).
Sama zaś konieczność zawieszania dzwonów nie musiała być również przyczyną wystarczającą wznoszenia wieży, jako że można je było umieścić gdziekolwiek, np. pod dachem, pod przystrzeszkiem, pod sobotami czy w zakrystii.

Częstokroć stawiano w tym celu obok kościołów małe konstrukcje szkieletowe. Możnaby więc w nich upatrywać swego rodzaju „poprzedników” późniejszych wież (87).
Nie jest również wykluczone, że wieże kościelne wywodzą się od wieżowych spichrzów rozpowszechnionych głównie co prawda na zachodzie i północy Europy, ale u nas przecież też nieobcych. Zwłaszcza że, jak wiadomo, przy kościołach spichrze znajdowały sią w przeszłości bardzo często. Jakkolwiek jednak było, faktem pozostaje, że początkowo budowano kościoły albo bez wież (88),
albo z wieżami stawianymi osobno. Proces zaś łączenia wież z nawami, tak obrazowo przedstawiony przez Halfara (89)
nastąpić miał dopiero później (90).
Pless KircheNie był to proces krótkotrwały. Jeszcze w XVII wieku protokoły wizytacyjne informują w bardzo wielu wypadkach , że wieża („turris campanilis”) jest „oddalona od kościoła” („ab ecclesia remota”) lub „stoi oddzielnie” („seorsim stat”) .(91). Do dziś jedynie kilka śląskich kościołów drewnianych zachowało wieże stojące oddzielnie (92).
 
Innym zagadnieniem pozostaje konstrukcja i forma wieży drewnianej. Niewątpliwie korzystniejszą ze względów statycznych była dla dzwonnicy konstrukcja szkieletowa, toteż ona w końcu (a może wręcz od początku?) przeważyła nad zrębową, przynajmniej w tej części Europy (93), chociaż stosowano tu również zrębówkę przynajmniej we fragmentach konstrukcji wieży, jak świadczy o tym zrębowa w dolnej swej części wieża kościoła we Wrocławiu (pochodzącego z Kędzierzyna). Konstrukcja wieży drewnianej wpływa w zasadniczy sposób na wygląd jej bryły. Hans Lutsch w „Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien” stwierdził, że wieże zwężające się ku górze, jak to ma miejsce w większości drewnianych wież śląskich, przypominają prastare budowle namiotowe i że w Rosenberg Kirchezwiązku z tym wykazują cechy i formy słowiańskie (94). W Polsce możnaby takie stwierdzenie potraktówać z sympatią, niestety jednak nic się za nim nie kryje. Pogląd ten można dziś uważać za wręcz archaiczny i bardziej nawet niesłuszny niż ten rozpowszechniony niegdyś – że drewniane kościoły stanowią we wszystkim tylko i wyłącznie drewniane naśladownictwo świątyń murowanych. Jeśli bowiem ściany drewnianych wież są pochyłe za sprawą pochyłego ustawienia słupów konstrukcji, to dzieje sią tak wyłącznie ze względów statycznych. Wiadomo przecież powszechnie, że konstrukcja o szerszej podstawie lepiej wytrzymuje działanie sił wywołanych rozkołysaniem dzwonów (95). Statyka okazała się więc w jednakowej mierze „słowiańska” co i „germańska”: wieże o takich kształtach budowane były wszędzie, gdzie stosowano tę konstrukcję (96).
 
Wieże ThornTradycja ich stosowania była zresztą długa. Przekonuje nas o tym m.in. pieczęć miasta Torunia z roku 1300, prezentowana tutaj na rysunku, a przedstawiająca wizerunek takiej właśnie wieży drewnianej (97). Wieże zaś o ścianach prostopadłych do podłoża pojawiły się prawdopodobnie później, na co wpływ wywrzeć mógł schemat przejęty z odgrywającej coraz większą rolę architektury murowanej. Nie bez znaczenia mógł tu być również fakt stopniowego przysuwania, a w końcu przyłączania wieży do korpusu nawy, co dawało lepsze warunki statyczne i nie wymagało już utrzymywania szerokiej podstawy wieży. Nie znaczy to wcale, że proces „wyprostowywania” ścian wież musiał następować automatycznie wraz z łączeniem ich z nawami, o czym świadczy fakt zachowania pierwotnego schematu wielu wież łączonych z nawą. Na ogół jednak najpóźniejsze wieże budowane były według nowego schematu, na co poza tym wpływa miało przejęcie w architekturze drewnianej wzorców barokowych.

Wieże AltengammeKolejne rysunki przedstawiają schematy wież śląskich (w opracowaniu Dienwiebla) zestawione z przykładami spoza Śląska (zarówno z Polski jak i spoza niej). Możnaby tych przykładów podawać znacznie więcej, mniej lub bardziej podobnych, gdyż prezentowane tutaj w żadnym razie nie wyczerpują zagadnienia. Możnaby tu z zachodnich wież wspomnieć jeszcze wieżę w Loit na terenie Angeln (Szlezwik-Holsztyn) o pochyłych ścianach, jak na Śląsku, tyle tylko że nykrytą dachem dwuspadowym, na którym wspiera się jeszcze wieżowa iglica; dalej wieżę w Sigtuna (Szwecja) i inne. Nie można tu również pomijać wież murowanych posiadających drewniane galerie (chodzi tu zarówno o wieże kościelne jak i obronne), w tym również galerie posiadające postać tak znanych u nas „makowic” („izbic”) (por. Schematy AI, AII, AIII, F, G), jak chociażby „izbica” kościoła Dornheim (98) czy też wieży obronnej budowanych niegdyś umocnień w Schaffhausen (północna Szwajcaria), ta ostatnia (99) bardzo podobna do tej, jaką posiadała spalona w 1987 roku wieża  w Bochni, prezentowana tutaj na rysunku. Przykłady możnaby mnożyć.

 
A oto niektóre przykłady występowania poszczególnych, zobrazowanych na rysunkach form wieży (100):

 

Wieże Mora DalarnaAI     Popielów, Bojszów, Stare Olesno, Bytom, Żernica, Poniszowice,  Komorowice

AII   Wisła Mała, Golasowice, Ruptawa, Miedźna, Warszowice, Szczyrk

BI     Sierakowice, Radoszowy, Zacharzowice, Katowice

BII   Grzawa, Proślice, Góra, Biskupice k. Olesna

CI     Biskupice k. Kluczborka, Przewóz, Boronów (ośmiobok), Ochodze, Chełstów Wielki, Kozłowice, Grzmiąca, Bąków

CII   Wędrynia, Michalice, Dziesławice, Obórki, Jamy, Złotów, Gołkowice, Ligota Turawska, Wielkie Borki

D      Gliwice (dawn. W Zębowicach)

EI     Krzywiczyny

EII    Zawada Książęca, Kościeliska, Wachów

F      Łodygowice

G      Pielgrzymowice

Praktyka budowania wież drewnianych utrzymywała się dość długo. Do tego stopnia, że istniało swego czasu sporo kościołów murowanych z wieżami drewnianymi. W samym archidiakonacie opolskim było ich w II połowie XVII wieku co najmniej około trzydziestu, zarówno z wieżami dostawionymi do naw jak i stojącymi osobno. O niektórych z nich mamy dzięki protokołom wizytacyjnym dokładniejsze informacje, np. wiemy, że wieża kościoła NMP w Rybniku miała w narożnikach 4 małe wieżyczki, zatem przypominała istniejącą dziś jeszcze wieżę kościoła w Komorowie, a wieża kościoła w Goleszowie pomalowana była na czerwono („coloratum rubro colore”). Do takich kościołów zaliczał się też niegdyś kościół w Sierotach, który w XVII wieku był murowany i posiadał osobno stojącą wieżę drewnianą. Dostawiona została ona dopiero w XVIII wieku do nowej, drewnianej, nawy istniejącej po dziś dzień.

Co prawda rzadziej, ale występowały również wieże murowane przy kościołach drewnianych, jak tego dowodził przykład kościoła w Krzyżanowicach k. Raciborza czy też kościoła w Chechle (spalony w 1949 r.), który jeszcze w XVII w. miał (jak dowodzą tego protokoły wizytacyjne z 1679 i 1687 r.) wieżę drewnianą osobno stojącą, by później otrzymać na jej miejsce murowaną dołączoną do nawy.

Zwracano swego czasu uwagę, że wygląd niektórych murowanych wież kościelnych może wskazywać na naśladownictwo w cegle lub w kamieniu form charakterystycznych dla szkieletowych konstrukcji wież drewnianych, czego przykładem jest choćby kościół murowany w Ziemięcicach na północ od Gliwic. Jest to w tym wypadku tym bardziej prawdopodobne, że kościół ten miał kiedyś istotnie wieżę drewnianą.

 
Zdobnictwo

Było i jest ważnym elementem tworzącym nastrój, przede wszystkim we wnętrzu kościoła. Zdobienie ścian zewnętrznych było bowiem zwykle bardzo skromne i jeśli się już pojawiało, to ograniczało się głównie np. do snycerskiego wykończenia dolnej części deskowego oszalowania izbic wież, czego piękniejszymi przykładami są kościoły w Łaziskach, Wilczej Górnej oraz Bierdzanach i Miedźnej, czy też delikatnego wykończenia desek oszalowania ścian zrębowych, jak np. w Pielgrzymowicach.

Zdobnictwo to posługiwało się głównie bardzo prostymi motywami rozpowszechnionymi w różnych krajach europejskich i zaczerpniętymi z ornamentyki ludowej. Jerzy Dobrzycki tak pisał o nim:

„…typowa dla całej Polski ludowa ornamentyka snycerska o motywach głównie geometrycznych gwiazd, serc, zygzaków itp. Skromna ta ozdoba jest zawsze wgłębna w przeciwieństwie do ornamentyki germańskiej, rzeźbionej wypukło.”

Mikulczyce Bytom drzwiStwierdzenie to nie jest całkiem ścisłe. Po pierwsze na Śląsku występują także (sporadycznie co prawda) ornamenty wypukłe, jak o tym świadczy motyw w kościele w Bełku (101). Po drugie zaś ornamenty wklęsłe występują nie tylko w Polsce. Spotkać je można także w innych krajach europejskich, w tym także w krajach niemieckojęzycznych. Świadczą o tym choćby prezentowane przez Phlepsa (102) bardzo podobne ornamenty wklęsłe z Wallis (Szwajcaria), Vals (Tyrol) czy też wykonane w 1581 roku ornamenty ze ścian zewnętrznych spichlerza w Niederneuching (Górna Bawaria). Ornamenty zaś wklęsłe z Telemarken (Norwegia) (103) bardzo przypominają te z portalu nieistniejącego już kościoła w Bytomiu. To samo dotyczy zresztą ornamentów malowanych. I tak na przykład roślinne ornamenty z drzwi spichlerza z Ried (kanton Berno, Szwajcaria) oraz z Egisvyl (też kanton Berno) są łudząco podobne do polskich (104). Częściowo odnosi się to także do niektórych ornamentów roślinnych z wnętrza zabytkowej kaplicy w Ulfo (Szwecja) (105).

Pless TureWracając zaś do kościołów śląskich: godne uwagi są lub były m.in. niektóre okucia żelazne drzwi, jak w Ćwiklicach czy w Lubomii lub sposoby kształtowania portali, których dwa niewątpliwie najciekawsze przykłady utracone zostały bezpowrotnie: w Lubomii (rozebr. W 1886 r.) z łukiem o formie trójlistnej koniczyny oraz w Bytomiu (spalony w 1983 r.). Ten drugi przykład (rycina wyżej, wg Wiggerta i Burgemeistera) został określony przez Burgemeistera mianem „punktu szczytowego przełożonej na język drewna architektury renesansowej” (106), jako że był to niepowtarzalny wśród kościołów drewnianych Śląska snycerski majstersztyk. Inny przykład istniał swego czasu w kościele w Pszczynie (rycina obok).

Tym niemniej zachowało się sporo przykładów skromnego zdobnictwa snycerskiego we wnętrzach kościołów, o czym świadczą choćby motywy zdobnicze loży kolatorskiej w Jakubowicach, jak również snycerskiego potraktowania szeregu belek i łuków triumfalnych czy słupów empor.

 
Wystroje malarskie

Wiele kościołów drewnianych posiadało niegdyś liczne i barwne malowidła na ścianach i stropach lub kolebkach. Obok funkcji dekoracyjnych spełniały one jeszcze inną rolę: optycznie rozjaśniały dosyć ciemne wnętrza kościołów drewnianych. Ciemne nie tylko ze wzglądu na fakt, że niegdyś okna (zwłaszcza w konstrukcji zrębowej) były małe, ale i ze względu na naturalny proces ciemnienia drewna w miarę upływu czasu.

Protokoły wizytacyjne sprzed ponad trzech wieków odnotowują skrzętnie fakt posiadania polichromii przez poszczególne kościoły. Chociaż jednak regułą było ich występowanie w kościołach, to zdarzały się wypadki niemalowania świątyń. I tak wspomniany tu już ze względu na swój nietypowy ośmiokątny zarys przyziemia kościół w Łężcach był w 1688 roku pomimo upływu dwudziestu kilku lat od swego powstania wciąż niepomalowany. Podobnie kościół w Makowie, choć stał już dłużej, od 1613 roku. Liczył sobie więc już pełne 75 lat, który to wiek skłonił wizytatora do nazwania go „starym” („antiqua”). Stary wg protokołów był również kościół w Pawłowie, także bez polichromii. Nie było też polichromii w Jankowicach k. Rybnika i w szeregu innych kościołów. Spośród zaś pozostałej większości kościołów polichromowanych wymieniono 32 posiadające malowidła godne szczególnej uwagi. Wśród nic był kościół filialny św, Michała w Syryni (obecnie w Katowicach). Polichromia jego nie zachowała się niestety do naszych czasów, znamy ją jednak z opisu, który przytoczony został w charakterystyce tego kościoła w dalszej części niniejszej pracy. Filia w Syryni należała do parafii w Lubomii. Polichromia tamtejsza, utracona w wyniku rozbiórki kościoła w 1886 roku, znana jest też z opisu, który odnajdujemy u Luchsa (107):

„na stropie prezbiterium dwa rzędy muzykujących aniołów naturalnej wielkości, na ścianie prezbiterium Siedem Sakramentów oraz Piotr i Paweł…”

Nie są to jedyne przykłady niezachowane po dziś dzień. Uwagę diecezjalnego wizytatora zwróciła polichromia kościoła w Sierakowicach i to do tego stopnia, że ją opisał w protokole (p. charakterystyka kościoła). Spośród przykładów polichromii śląskich kościołów drewnianych zachowanych do XX wieku za najpiękniejsze uważano te ze spalonych kościołów w Chechle i w Pniowie (108).

Wiele polichromii nie zachowało się np. na skutek późniejszej wymiany oszalowań deskowych, na których się znajdowały lub na skutek bielenia ścian. Jednak bielenie czy tynkowanie ścian niekoniecznie musiało doprowadzić do bezpowrotnej utraty malowideł, gdyż zdarzały się wypadki odnajdywania ich w nowszych czasach, jak to miało miejsce np. w Ćwiklicach, Bierdzanach czy w 1961 roku w kościele w Gierałtowicach (obecnie stojącym w Wielopolu). Szczęśliwym trafem było odnalezienie polichromii w Międzyrzeczu, ukrytej jedynie pod odeskowaniem ścian (109). Coś podobnego zdarzyło się też w 1925 roku w Zębowicach, gdy staraniem konserwatora, Ludwiga Burgemeistera, rozbierano tamtejszy kościół w celu przeniesienia go do Gliwic. Tam również polichromia (datowana na koniec XV wieku!) znajdowała się pod odeskowaniem, w prezbiterium. Jej stan był jednak dużo gorszy. Dało się jednak odczytać treść malowideł:

„Prawa strona zajęta była przez Ukrzyżowanie, z którego dobrze jest jeszcze zachowana dolna część Ukrzyżowanego oraz dwie leżące postacie świętych. Na prawo i lewo od ołtarza znajdowały się stojące postacie świętych otoczone wstęgami z pismem. Po lewej stronie prezbiterium jest jeszcze dobrze zachowany ornamentalny cokół ze swym gotyckim kwiatonem, podczas gdy ze znajdującego się powyzej malowidła zachowały się, na skutek późniejszego dobudowania loży kolatorskiej, tylko fragmenty.” (110)

Oprócz wymienionych powyżej godne uwagi polichromie znajdują się w wielu kościołach drewnianych,  m.in. w Rudzińcu, Mikuszowicach czy w Sierotach, którą odkryto w 1935 roku, a którą przypisuje się autorowi cennej polichromii z Jemielnicy.

Malowidła w kościołach drewnianych wykonywano najczęściej po uprzednim zasłonięciu szpar pomiędzy belkami zrębowymi, np. przy pomocy gliny. Zamiast wylepiania złączeń belek stosowano nieraz naklejanie płótna na całą powierzchnię ścian lub przynajmniej wąskich jego pasów w miejscach owych złączeń, jak to jeszcze dzisiaj jest widoczne np. w Ćwiklicach.

Chcąc określić z grubsza cechy polichromii kościołów drewnianych Śląska, należy również, jak w przypadku konstrukcji ciesielskich, szukać analogii na rozległych obszarach Europy, zwłaszcza zaś na tych, z którymi łączyły nas od początków chrześcijaństwa w naszym kraju szczegślne więzy kulturowe. Tak też czyni (nie tylko zresztą w odniesieniu do Śląska, ale całej Polski) np. Stanisław Szymański, który – analizując cechy malowideł ściennych i plafonowych – wskazuje wyraźnie na Niemcy, Austrię i północne Włochy. Podobieństwo nawet wręcz uderzające dostrzega on również w przykładach skandynawskich mimo braku dowodów istnienia wymiany kulturalno-artystycznej z Polską u schyłku średniowiecza (111). O technice szablonowej pisze on m.in. tak:

„…wydoskonalona prawdopodobnie w schyłku XV stulecia – rozwijała się względnie szybko, znajdując coraz częstsze zastosowanie, zwłaszcza na dolnośląskim pograniczu kultury niemieckiej, czeskiej i polskiej, a następnie z okolic Wrocławia wędrowała poprzez Kraków ku schodowi i Węgrom.” (112)

Oczywiście, że przy tej okazji nie pomija możliwości przenoszenia koncepcji wzorców rodzimych z terenów monumentalnego budownictwa murowanego w Polsce, stwierdzając jednocześnie, że „wskazywanie na różnorodne źródła nie wyklucza możliwości wzajemnego ich krzyżowania się ze sobą.” (113)

Wyposażenie wnętrza

Oprócz swych funkcji kultowych stanowiło ono i stanowi integralną część wystroju wnętrza kościoła, razem z przedstawionymi powyżej polichromiami. Słusznie zauważył swego czasu Burgemeister, że:

MMPolish Memories 2006 177„Istotny element dla wnętrza stanowi wyposażenie z ołtarzami, amboną, organami, stallami, chrzcielnicą i pozostałymi akcesoriami. Właśnie poprzez barwne potraktowanie tych elementów wyposażenia, do których dochodzi regularnie złocenie, osiągane jest malownicze wrażenie tych przestrzennei niedużych kościołów drewnianych.”

i dalej:

„Kilka widoków wnętrz (…) potwierdza występujące wszędzie subtelne wyczucie harmonii linii i materii oraz prostodusznej swobody we wszystkich układach. O ile owe elementy, zwłaszcza w swoich szczegółach nie zasługują na wysoką ocenę artystyczną, o tyle jednak przyczyniają się do podniesienia całego nastroju wnętrza.” (114)

Niektóre jednak elementy same w sobie okazywały się godnymi uwagi zarówno ze względów artystycznych, jak i ze względu na ich wartość historyczną. Będzie o nich jeszcze mowa.

Szczególna rola wśród owych elementów wyposażenia przypadała oczywiście ołtarzom i ambonom. Te zachowane po dziś dzień pochodzą w głównej mierze z XVII i XVIII wieku, t.zn. z tego okresu, z którego pochodzi też większość samych kościołów. Nie oznacza to jednak, że nowe wyposażenie musiało powstawać równocześnie z nowym kościołem, choć oczywiście i takich przykładów nie brakuje (zwłaszcza gdy wznoszono kościół na miejscu poprzedniego, strawionego przez pożar). Często jednak wyposażenie jest późniejsze niż kościół (jak w Gliwicach czy w Międzyrzeczu) lub od niego starsze (jak w Bełku).

Poszczególne elementy wyposażenia pochodzić mogą z rozmaitych epok i reprezentują często różne style (p. charakterystyki kościołów). Zresztą nie każdy element stanowi sam w sobie „monolit” wykonany w jednym czasie. Zdarza się, że np. ołtarz XVIII-wieczny posiada fragmenty o jeden wiek wcześniejsze (jak w Borowej Wsi) lub jeszcze starsze (jak w Koszęcinie, gdzie rzeźby w ołtarzu pochodzą z początku XVI wieku, czy w Miasteczku Śląskim, gdzie stosunkowo nowy ołtarz posiada predellę z ok. 1600 roku). Innym przykładem takiego „mieszania” jest ołtarz główny w Bieruniu Starym: w dolnej swej części jest wczesnobarokowy, a w górnej późnobarokowy.
Czasem do wcześniej wykonanych ołtarzy dorabiano nowe fragmenty w późniejszym okresie (np. w Sierotach).

Tak jak poszczególne kościoły „wędrowały” z jednych miejscowości do drugich, tak też i poszczególne części ich wyposażenia bywały przenoszone. Przykładem tego ołtarz boczny z Jemielnicy, który znajduje się w Zacharzowicach.

Nie wszystkie jednak elementy wyposażenia lub ich fragmenty znajdują się obecnie w kościołach drewniynych. Część najstarszych, najpiękniejszych i najcenniejszych rzeźb zgromadzono np. w Muzeum Diecezjalnym w Katowicach. Najstarszą rzeźbą tam eksponowaną jest powstała ok. 1370 roku rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem z kościoła w Miasteczku Śląskim. Jest ona dosyć duża – ma ponad 90 cm wysokości. Niewiele młodsza od niej (z ok. 1390 r.) jest figura Chrystusa Zmartwychwstałego z kościoła w Leszczynach. Dalej pochodzące z ok. 1400 roku figury 12 Apostołów z tryptyku ołtarza w Ruptawie (teraz w Kaczycach) i powstała w tym samym okresie rzeźba św. Anny z kościoła w Knurowie (teraz stojącego w Chorzowie). Z Knurowa też pochodzi figura Matki Boskiej z ok. 1420.
Eksponowane są tam również zabytki malarskie, m.in. „Ogród mistyczny” z Bzia Zameckiego (1440-50) czy „Święta rozmowa” z kościoła w Grzawie (schyłkowy okres gotyku) oraz szaty i naczynia liturgiczne.

Trochę historii, trochę refleksji

Gdy już przyjrzeliśmy się śląskim kościołom drewnianym pod kątem ich cech, historycznego rozwoju i charakteru poszczególnych ich elementów, spróbujmy popatrzeć na nie przez chwilę nieco inaczej. Też od strony historycznej co prawda, ale ze skłonnością do nieco luźniejszych refleksji.

Kościoły drewniane budowano na Śląsku od początków chrześcijaństwa na tej ziemi aż do XIX wieku bez przerwy, w tym również w momentach ważnych i burzliwych w historii tego regionu i państw, do których on należał, a także historii Europy.

catherine-of-sienaTak więc np. kościoły w Rudzińcu oraz w Chocianowicach wzmiankowano po raz pierwszy w roku 1376, czyli w czasie w którym we Włoszech, a konkretnie w Sienie św. Katarzyna, według relacji Rajmunda z Kapui, „zajęła się aktywnie kompozycją książki, którą dyktowała (była analfabetką – przyp. MM) poprzez inspirację Ducha Świętego”. Była to książka, która znana jest nam jako słynny „Dialog św. Katarzyny”.

grunwald1Kościół w Bierdzanach był wzmiankowany jako będący w budowie już w roku 1410, czyli w roku bitwy grunwaldzkiej.

JoannaMiejscowość Nowa Bystrzyca, w której stoi drewniany kościół, wzmiankowana była po raz pierwszy w roku 1412, czyli w roku urodzin Joanny d’Arc. Joanna miała doświadczyć po raz pierwszy swych słynnych manifestacji duchowych, które popchnęły ją ostatecznie do działań zbrojnych, około roku 1425. Mniej więcej zatem z tego samego okresu („około 1420”) pochodzi wspomniana w poprzednim rozdziale figura Matki Boskiej z drewnianego kościoła w Knurowie, stojącego teraz w Chorzowie. Około tego samego czasu (12 czerwca 1423) wymieniony zostaje pierwszy znany proboszcz kościoła w Giżynie, też o podobnym imieniu („Joannes”).

LutherKościół w Uszycach konsekrowany został w roku 1517, czyli w tym samym roku, gdy Marcin Luter przybił swych sławnych 95 tez na drzwiach kościoła zamkowego w Wittenberdze. Luter ekskomunikowany został w roku 1521. W tym samym roku odlany został nieistniejący dzwon z kościoła w Gołej, a w Lasowicach Wielkich wciąż istnieje inny dzwon z tą samą datą. W roku zaś Konfesji Augsburskiej (1530) protestanci przejęli kościoły drewniane w Komorznie i Krzywiczynach.

Podczas Wojny Trzydziestoletniej (1618-1648) zbudowano lub przebudowano między innymi kościoły:
w Ruptawie (1620), Pszczynie (1622) (115)
, Krzywiczynach (1623), Biskupicach k. Kluczborka (1626), Rydułtowach (1628), niewykluczone że w Bieruniu Starym (datowany na okres między latami 1598-1628); dalej  kościół św. Idziego w Oleśnie (1635), w Brzeziu (1641 – renowacja), w Żernicy (1648).

Kościół św. Barbary w Strzelcach Opolskich powstał w roku oblężenia Wiednia przez Turków i odsieczy, z jaką przyszedł stolicy Austrii (przez Śląsk) król Jan III Sobieski (1683).

 
W roku 1708 wybuchła w Oleśnie ostatnia epidemia dżumy. Krótko przedtem zdążono jeszcze przebudować zakrystię tutejszego kościoła św. Anny (1707). Zaś krótko potem w podzięce za ustąpienie zarazy zbudowano w odległym zaledwie o parę kilometrów Grodzisku kościół św. Rocha (1710).

Podczas pierwszej wojny śląskiej (1740 – 42), w wyniku której król Prus Fryderyk Wielki odebrał Śląsk cesarzowej austriackiej Marii Teresie, odbudowano kościół św. Józefa w Godowie (1742), który spłonął krótko wcześniej (1741), zaraz po zakończeniu zaś tej wojny przebudowano kościół w Pietrowicach Wielkich (1743).

Natomiast podczas Wojny Siedmioletniej (1756 – 1763) i trwającej równocześnie z nią III Wojny Śląskiej zbudowano kościół w Paniowach (1757 – czyli w roku bitew pod Kolinem, Moys, Wrocławiem i Lutynią), przebudowano kościół w Zakrzowie Turawskim (1759 – czyli w roku bitew pod Kunersdorf i Pątnowem k. Legnicy) i zbudowano kościół w Świniarach Wielkich (1762).

W nowszych czasach szereg kościołów przestał istnieć, m.in. również w latach szczególnie burzliwych dla świata i regionu, przy czym nie wszystkie z powodu działań zbrojnych. I tak w Marklowicach kościół spłonął w roku 1916. Kościół w Skrzyszowie rozebrano 5 września 1939 roku. W roku zaś 1942 spłonęły kościoły w Popielowie k. Rybnika i w Bziu Zameckim, a w 1945 r. kościół w Warszowicach. Spośród wymienionych tylko oczywiście ten ostatni w następstwie działań zbrojnych.

Podczas III Powstania Śląskiego płonął kościół w Pniowie (uratowano go jednak) i poważnie uszkodzony został pociskiem kościół w Zębowicach. Tak więc nie tylko sakralne budownictwo drewniane odcisnęło swoje piętno na kulturze tej ziemi, ale i historia pozostawiła je na nim. Gdzieniegdzie to „piętno” nawet celowo zachowano „na pamiątkę” , np. w Zębowicach (obecnie w Gliwicach), gdzie po renowacji kościoła w połowie lat 1920-tych pozostawiono w wewnętrznym odeskowaniu ściany kilkucentymetrowej średnicy otwór po polskim pocisku w miejscu, gdzie przebił on wschodnią ścianę prezbiterium (u góry na prawo od ołtarza), wpadając do kościoła i niszcząc w poważnej mierze chór organowy (jednak w ostatnich latach, podczas odrestaurowania, celowo usunięto tę część odeskowania, toteż owej „pamiątki” tam już nie ma…).

____________________________

Te drewnine, przeważnie wiejskie, świątynie nie zawsze były doceniane w przeszłości jako dobro kultury. Postawa ta, wynikająca zresztą z różnych przyczyn, doczekała się w nowszych czasach krytyki niewątpliwie słusznej generalnie, nie zawsze jednak kierowanej pod właściwy adres. Swego czasu np. pojawiły się w publicystyce głosy zarzucające niegdysiejszym wizytatorom niechętny, czy nawet pogardliwy stosunek do kościelnego budownictwa drewnianego. Za dowód tego przytaczane było sformułowanie, którego wizytator użył 26 sierpnia 1652 roku w protokole wizytowania parafii św. Michała w Krzyżowicach k. Rybnika, a mianowicie, że kościół tamtejszy ma wygląd chlewu („harae instar”). Sformułowanie to ma jednak charakter wyjątku w protokołach wizytacyjnych i tonie w powodzi innych opinii, zarówno pozytywnych (m.in. wśród owych 32 przykładów wyróżnionych polichromii!) jak i nawet negatywnych (wszak czyż można wymagać, by się wszystkim zachwycano?), jednak formułowanych przy pomocy bardziej umiarkowanych określeń.

Jeśli zatem w tym wypadku (na ogromną liczbę innych!) posłużono się formułą tak drastyczną, to i powód naprawdą musiał być po temu. Powód ten zresztą jest wymieniony:

„…popada w całkowitą ruinę przez swój wiek, kaprysy pogody i gnicie. Drzwi do zakrystii są stale otwarte, bo fundamenty przegniły. Przez strop i dach można, gdy spojrzeć w górę, zobaczyć niebo. Ambona jest przeżarta przez robactwo (…) Chrzcielnica jest brudna…”

Zastanawiające, że 27 lat później w kolejnym protokole nie znajdujemy takiej opinii. Wręcz przeciwnie: kościół jest wtedy „okazały i z wyglądu przyjemny” („splendida et visui est gratiosa”). Cóż się zatem stało? Wyjaśnia to protokół z maja 1679 roku:

„kościół (…) całkowicie zbudowany na nowo w roku 1663 (…), strop z desek pomalowany, galeria nad głównym wejściem pomalowana, ściany kościoła pokryte nową polichromią w roku 1671…”

Tak więc stary, niszczejący kościół został w 11 lat po pierwszym wizytowaniu rozebrany i zbudowany od podstaw. Gdy wizytowano go w roku 1679 (i później w 1688), liczył sobie więc 16 lat, a jego polichromia zaledwie 8. Nie był więc już  „chlewem” lecz „okazałym” i „przyjemnym”. „Mimo” że był drewniany.

__________________________

Ale gdy już przy protokołach jesteśmy, warto pokusić się o ogólniejszą refleksję. Szczęśliwy to traf, że do czasów współczesnych zachowało się to niezwykle cenne źródło informacji z XVI i XVII wieku oraz że zostało ono opublikowane w początkach XX stulecia .(116)
Wizytatorzy pozostawili nam w protokołach wiele danych o sieci kościelnej na Śląsku przed kilkoma wiekami. Dzięki nim wiemy m.in. nie tylko ile kościołów (w tym również drewnianych) było niegdyś na tej ziemi, ale znamy ich wiek, wiemy w przybliżeniu jak wyglądały, a nawet w wielu przypadkach znamy wymiary kościołów już nieistniejących (117)
. Ten wymieniony powyżej (w Krzyżowicach) miał 31 x 16 łokci (19,5 x 10,1 m), był więc jednym z większych wówczas kościołów drewnianych, bo ze 102 pomierzonych wówczas kościołów drewnianych tylko 10 było większych od niego. Był też większy od 24 z ponad 70 pomierzonych wtedy wiejskich kościołów murowanych. To też może tłumaczyć, czemu uznany on został za „okazały” w 1679 roku.

Ale protokoły wizytacyjne dają nam szereg innych jeszcze informacji, między innymi o życiu parafii, a nawet ciekawostki mówiące o zwyczajach czy mentalności ówczesnych ludzi. Zaraz po tym rozdziale zamieszczono – jako dość typowe przykłady – teksty 2 kolejnych protokołów wizytacji parafii w Zębowicach, czyli kościoła drewnianego stojącego teraz w Gliwicach (w tłumaczeniu p. Adama Dawidowicza+).

Pewną ciekawostkę opisano w protokole wizytacji kościoła w Sierakowicach w 1679 roku. Tekst ten później przytoczony został w niemieckim tłumaczeniu przez ks. Johannesa Chrząszcza (118):

„Jest godne uwagi, co mi się przytrafiło podczas wizytacji tego kościoła. Kiedy mianowicie zajęty byłem przeglądaniem przyborów liturgicznych, stał przy mnie bez przerwy 78-letni starzec, chłop z tej wsi i pilnie śledził moje czynności. Zauważyłem starca i ponieważ sądziłem, że to opiekun kościoła, spytałem go, dlaczego wszystko tak pilnie śledzi, czy liczy on te święte przedmioty? Odrzekł mi, że nie baczy na święte przedmioty, aby je liczyć, on chciałby tylko dowiedzieć się w swym wieku starczym, jakim urzędem jest urząd wizytatora kościoła? Gdyż, jak powiedział, już przed 50 laty rozniosła się wieść w naszej wsi, że biskupi wizytator na wizytację do naszego kościoła przybędzie, ale nigdy go nie widzieliśmy, więc cieszę się, że w końcu w mym wieku starczym mogłem zobaczyć wizytatora. Teraz mogę już umrzeć.”

Ten prosty starszy człowiek nie przypuszczał nawet, że w ten sposób zapisał się na trwałe w historii…

____________________________

Jeżeli przyjrzeć się protokołom wizytacyjnym sprzed trzech (a nawet czterech) wieków ze wszystkich czterech archidiakonatów diecezji wrocławskiej, to wykazują one na Górnym Śląsku przewagę kazań w języku polskim, na Dolnym Śląsku zaś w języku niemieckim. Gdyby zasadą było wznoszenie kościołów w poszczególnych miejscowościach przez cieśli miejscowych, to dałoby się z grubsza dokonać podziału na kościoły „polskie” i „niemieckie” pod względem autorstwa. Tak jednak nie było, o czym już wcześniej wspomniano. Poza tym w szeregu miejscowości ludność znała obydwa te języki. Jak pisał pod koniec XVIII wieku F. A. Zimmermann (119)
np. w Raciborzu „językiem mieszkańców jest niemiecki, jednak mówią oni też po polsku…”. Sposób sformułowania jest tu obojętny. Równie dobrze można było napisać, że językiem mieszkańców jest polski, jednak mówią oni też po niemiecku. Ważne, że znane im były oba języki i że obojętne mogło im być, w którym z nich wygłaszano kazania. Nie zapominajmy też, że w szeregu miejscowości język kazań zmieniał się z czasem lub że odprawiano tam msze i nabożeństwa w obu tych językach. Tak było np. w Biskupicach k. Olesna, gdzie do 1890 roku odprawiano je po polsku i po niemiecku. Podobnie było w Proślicach i Miechowej, Krzywiczynach i Komorznie czy w Wierzbicy Dolnej (120)
. Język kazań – poza innymi przyczynami – zależeć mógł również od proboszcza i jego znajomości języków. W 1687 roku np. wizytator odnotował, że w Jełowej (na północ od Opola) proboszczem był Morawianin („Thomas Kubicza”) i że wygłaszał on tam kazania po morawsku. Był widać jednak dobrze rozumiany, bo w protokole nie ma uwag, by ten język sprawiał parafianom jakiekolwiek trudności. Bo Polak był w stanie zrozumieć ten język. Niemiec – jeśli znał język polski – również.

Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że i ludzie w ciągu pokoleń zmieniali swą narodowość. W początkach kolonizacji niemieckiej przeważała polonizacja Niemców, później zaczęło to ulegać zmianie i wtedy to raczej Polacy się germanizowali. Tak jednak jedni jak i drudzy, obojętnie czy spolonizowani czy zgermanizowani, pielęgnowali budownictwo drewniane kościołów przez długie wieki, budowali te kościoły i remontowali je. I tak np. wspomniany już w niniejszym tekście niegdysiejsza wieża drewniana przy kościele w Goleszowie naprawiana była przez cieślę jerzego Brodę w 1782 roku. Z kolei cieśla Gradehand naprawiał wieżę kościoła w Biskupicach k. Kluczborka. Kościół ten zbudowany został w roku 1626 przez cieślę Hansa Hasego, który razem z synem zbudował też kościół w Szymonkowie k. Kluczborka za 150 talarów i wyżywienie. Kościół ten nie istnieje. Rozebrano go w 1878 roku. Jan Cieśla z Pstrążnej w 1726 r. zbudował wieżę kościoła w Ostrogu (teraz w Zawadzie Książęcej), a Bartholomäus Rompel (Rumpel?) zbudował w 1646 (lub 1686 – niewyraźny napis w kościele) kościół drewniany w Kuźni Raciborskiej (rozebrany w 1903 roku). Mateusz Michalski (Mialski?) w latach 1824/25 wykonał prace przy reperacji kościoła w Bieruniu Starym, a Joseph Kihl (Kiehl? Kilh?) wykonywał podobne prace w 1774 roku w kościele w Szczedrzyku. Inny cieśla o tym nazwisku, ale o imieniu Christian, zbudował kościół w Komorznie w 1753 roku. 23 lata później Paweł Krzystek zbudował wieżę nieistniejącego już kościoła w Haźlachu.

Nazwiska szeregu budowniyczych znamy dzięki przypadkom. Taki przypadek miał miejsce w czerwcu 1724 roku w Koszęcinie. Cieśla wznoszący budynek karczmy spadł z dachu, bo złamała się pod nim deska. Na skutek odniesionych obrażeń zmarł dwa dni później, 26 czerwca 1724 r. Pochowano go na miejscowym cmentarzu obok kościoła, który on sam krótko wcześniej wybudował. Nazywał się Jakob Riedzinger, była już o nim mowa. Jego śmierć została zatem odnotowana w „Sadowskiej Księdze Zgonów”.

Przypadek. Ot, głupia deska… Byłaby mocniejsza, to może nigdy nie dowiedzielibyśmy się, kto zbudował kościół w Koszęcinie…

Inny znów przypadek sprawił, że budowniczym był nie ten cieśla, z którym spisano już umowę. Było to w 1772 roku w Proślicach. Cieśla Joseph Ressler otrzymał zlecenie na budowę wieży tamtejszego kościoła, ale się z tego zlecenia wycofał. Prace powierzono więc cieśli J. Zającowi. Ten cieśla się nie wycofał…

Oczywiście, który z budowniczych był Niemcem, a który Polakiem, domyślać się można głównie z brzmienia i pisowni nazwisk, chyba że istnieją inne źródła mówiące coś o tych ludziach więcej (jak w przypadku Riedzingera). Czasem domyślać się narodowości pozwala np. pisownia imienia, zwłaszcza jeśli cieśla miał w dodatku charakterystyczne dla danego języka przezwisko (np. w przypadku Jerzego Laski, zwanego „Beczała”). Samo nazwisko jednak niewiele mówi, zwłaszcza jeśli pojawia się ono w kilku pisowniach. Wspomniano tu już Marcina Snopka i dwie pozostałe pisownie jego nazwiska („Sempek” i „Senepek”). Ale podobnego przykładu dostarcza inny cieśla, budowniczy kaplicy w Ligocie Górnej k. Kluczborka. Umieszczono tam jego nazwisko w formie „Johann Kabata” (lub „Kabała” – zależy od tego, jak przeczytaź przedostatnią literę), ale pojawia się ono w literaturze też jako „Kabat”, a nawet jako „Kobuła”. W polskiej literaturze wymieniany jest ponadto nie jako „Johann”, ale jako „Jan”. Mamy zatem „do wyboru, do koloru”: dwie formy imienia i cztery formy nazwiska.

Czy budowniczy kościoła w Leszczynach (obecnie w Palowicach) nazywał się „Ozga”, „Ożga” czy „Oschga”? Kim był budowniczy kościoła w Krzywiczynach, Bitner, którego nazwisko pojawiało się nieraz w formach „Breitner” oraz „Bittner”? W samym kościele imię jego wypisane jest  formie „Christof”. Matuszczak twierdząc, że niczego bliższego o tym cieśli nie wiadomo, nazywa go jednocześnie „Krzysztofem” (121).

Piszący niniejszy artykuł przyznać musi, że narodowość poszczególnych budowniczych jest mu najzupełniej obojętna. Szkoda, że całemu szeregowi publicystów nie było to równie obojętne. Bo być może unikniętoby w ten sposób niepotrzebnych nieporozumień na tym tle, wiązanym w mniejszym lub większym stopniu z tą zmitologizowaną kwestią „narodowej przynależności” przedstawianych tu kościołów.

Innego przykładu dostarcza nam nazwisko wyryte w drewnie w kościele w Rudzińcu (na zachód od Gliwic):

                         IOAN IOANNES MACHOCSKY

Nie wiemy czyje to nazwisko. Istnieje tylko domniemanie, że jest to nazwisko cieśli, budowniczego kościoła. W przewodniku po zabytkach województw katowickiego i opolskiego znajdujemy informację następującą:

„Podobnie kościół drewniany w Rudzińcu wzniósł polski cieśla Jan Machowski, jak o tym świadczy napis umieszczony na ołtarzu.” (122)

Przede wszystkim napis ten znajduje się nie na ołtarzu lecz za ołtarzem, na wschodniej ścianie prezbiterium (na ołtarzach zresztą nie zwykło się umieszczać nazwisk cieśli, raczej na ścianach kościoła, w belkowaniu wieży lub na belce triumfalnej). Nie chcę informacji zawartej w przewodniku dyskredytować jako nieprawdziwej, gdy chodzi o brzmienie nazwiska. Mogło ono przecież być i takie, choć brak dowodów, że nazwisko to zniekształcono (tylko imię jest zlatynizowane). Mógł to rzeczywiście być polski cieśla, jak to zresztą było w szeregu innych wypadków. Ale w Polsce istnieje też inne nazwisko, bardziej zbliżone swą pisownią do zachowanego w kościele w Rudzińcu, a mianowicie „Machocki”. Podobne nazwiska, nawet w pisowni podobnej do zachowanej w kościele – lub wręcz z nią identycznej – spotkać można jednak w Czechach i na Morawach, a nawet na pograniczu słowacko-węgierskim. Wtedy, gdy kościół powstawał (1657) wszystkie te kraje (wraz ze Śląskiem) leżały w granicach monarchii austriackiej. Mógł np. Marcin Snopek przenieść się przez granicę z polskiego Krakowa do Gliwic na austriackim Śląsku, mogło wielu osadników wędrować przez szereg granic z Frankonii, Turyngii czy Saksonii przez Czechy i Śląsk na Węgry, do Rumunii i dalej na Bałkany, to mogli tym bardziej inni (również pojedynczo jak i całymi rodzinami i grupami rodzin) zmieniać miejsce stałego lub czasowego pobytu w granicach jednego (choć wielonarodowego) państwa. Tak więc kwestia pochodzenia narodowego tego człowieka nie musi zamykać sią jedynie w możliwośóci „Polak czy Niemiec?”.
Tym bardziej, że nazwisko w tak wielonarodowym tworze, jakim była wówczas Austria, nic nam praktycznie nie mówi. Człowiek o nazwisku takim, jak to utrwalone w drewnie w Rudzińcu, mógł więc być Polakiem, Niemcem, Morawianinem, Czechem, Słowakiem lub Węgrem. Mógł też być narodowo indyferentny lub identyfikować siebie jako Ślązaka .(123).
Kwestia zatem kim był Ioan Ioannes Machocsky pozostaje nadal otwarta. Tu zwrócono na nią uwagę jedynie po to, by pokazać, w jaki sposób mogą powstawać zbytnie uproszczenia, uogólnienia i nieporozumienia w kwestii pochodzenia narodowego poszczególnych budowniczych. Uproszczenia, które dałoby się pokazać także na innych przykładach, w tym i na przykładach podanych wcześniej nazwisk. I to nie tylko nazwisk cieśli i nie tylko dawnych. Nawet w nowszych czasach przykład ciekawy wskazać można wśród… autorów piszących m.in. o kościołach drewnianych! Wymieniony już w tym rozdziale ksiądz Chrząszcz podpisywał się trojako: jako „Jan Chrząszcz”, „Johannes Chrząszcz” i „Johannes Chrzonz”. Co mówi nam każda z tych wersji z osobna i wszystkie razem?

To, co dotyczy nazwisk budowniczych, w dużej mierze odnosi się także do formy budynku kościoła. Szerzej o tym wspomniano w poprzednich rozdziałach i będzie jeszcze o tym mowa później. Tu wskażemy na jeden przykład  – ten najbardziej nietypowy, a mianowicie dobudowanych w roku 1668 pięciu kaplic przy kościele św. Anny w Oleśnie, których autorem jest Marcin Snopek. Wspomniano już, że budynkowi kaplic nadał on formę 5-listnej róży, zapewne od mazwy miasta („Rosenberg”). Polscy autorzy zwracając uwagę na formą budowli, a zwłaszcza na jej dachy, sugerowali tu możliwość sięgnięcia przez cieślę dp wzorów wschodnioeuropejskich, w tym do wschodnio-małopolskich cerkwi drewnianych mających kopułkę na centralnym dachu namiotowym. Sugestia ta nie jest nieuzasadniona, zwłaszcza że – co autorzy polscy zresztą podkreślali – cieśla ten rzeczywiście pochodził z Małopolski. Tak więc ta niepowtarzalna bryła budynku w równej mierze zainspirowana mogła zostać przez niemiecką nazwę miasta co i przez kształt dachów (wschodnio)polskich świątyń.

_________________________

W Radoszowach stał w XVII wieku stary kościół drewniany o wygładzonych (opiłowanych?) ścianych. Był ciemny, miał polichromię na stropie. Mierzył 24 x 14 łokci (t.j. ok. 15 x 8,80 m). Wieżę miał stojącą osobno. Na jego miejscu w 1730 roku zbudowano nowy kościół drewniany, o czym informowano napisem na belce drewnianej:

NIECH BĘDZIE POCHWA
LON JESVS CHRISTVS NA
WIEKI, ŻE TEN DOM BOŻI
ZA SLAW: RECIR: WYS:
VRODZ: P.P. CAR: ANT:
DE LIPA NOWO WYSTA-
WIONEY GEST ROKV      
x 1730

Gwoli wyjaśnienia ostatnich czterech linijek:
„… Przez dostojnego rycerza wysoko urodzonego pana Karola Antoniego de Lipa wystawiony został w roku…”

27  października 1928 roku podczas przebudowy kościoła otwarto znajdujące si ą w prezbiterium i nawie murowane krypty grobowe. W jednej z nich spoczywa baronowa Johanna von Eichendorff, babka jednego z największych poetów wczesnego romantyzmu niemieckiego, Josepha von Eichendorff. W trumnie widziano jeszcze jej długie siwe włosy… (124)

Nieco wcześniej zaglądnięto do krypty innego kościoła drewnianego: w Laskowicach (niedaleko drogi Opole-Olesno) (125). Tam ciało zmumifikowało się i zachowało w dobrym stanie aż do XX wieku:

„Delikatna postać kobiety, zaledwie w średnim wieku. Rysy twarzy można wyraźnie rozpoznać i ma ona, jak również dłonie i stopy, zabarwienie brązowe, podobne do drewna. Odzienie odpowiada temu, jakie nosiły arystokratki w XVII wieku. Mumia leży w dębowej trumnie, która również jest jeszcze dobrze zachowana i stoi na małym podium. Na zewnątrz pomieszczenia wyraźnie widać kości innego zmarłego i pojedyncze  fragmenty desek.” (126)

Dienwiebel informuje („Oberschlesische …”  s. 151), że w miejscowej kronice w Laskowicach wymieniono mumię już w 1830 roku i że wspomniano tam wówczas, że leży ona tam już ponad 130 lat. Według archiwów berlińskich zmarłymi są Brigitta von Buchticz („Buchtitz”) i jej matka (127).
Zmumifikowane zwłoki członków tej samej rodziny znaleziono zresztą również podczas przebudowy kościoła murowanego w Otmęcie k. Krapkowic (128)

________________________

Warto nieraz dokonać takiego małego „przeglądu”, warto wiedzieć kto kościoły te budował, kto je fundował, kto odprawiał w nich msze, kto się w tych kościołach modlił i wreszcie – kto był w nich lub obok nich grzebany (por. Charakterystyki poszczególnych kościołów). Bo fakty te dobitniej chyba niż wszelkie szczegóły ciesielskie mówią nam, czyją własnością w sensie kulturowym stały się te kościoły w ciągu wieków. Bo budowali je cieśle nie jednej Gedenktafel in Rudzinitz bei Gleiwitztylko nacji. Bo odprawiali w nich msze księża nie jedną tylko grupę etniczną reprezentujący. Bo modlili się w nich parafianie nie jednym tylko językiem mówiący. Bo fundatorzy nie z jednego tylko narodu się wywodzili. A zmarli różnych nacji spoczywali często na jednym wokół nich cmentarzu, a nawet wspólnie w jednej krypcie, jak np. zmarli z rodzin Banowskich i von Wallhofen w krypcie kościoła w Zębowicach.
Wszelkie zaś wywody usiłujące przypisać te drewniane zabytki generalnie jednej tylko nacji najbardziej obnażone są chyba w zestawieniu z takimi właśnie faktami. Zestawmy tu dwa fragmenty inskrypcji z dwóch śląskich kościołów drewnianych z dwoma wywodami z dwóch różnych publikacji:

AnnVs DoMInI 1717 tVnC Cvrrebat
Wzwysz pokazuje rok wyrysowany
którego kościół jest wybudowany
A czemuż go to na krzyż budowali?
Temu abyśmy krzyże miłowali…

ICH RVF MIT MEINEM KLANK
ZV SAGEN GOT DEM HEREN DANCK
ERINERE AVCH ZV RECHTER ZEIT
DIE MENSCHEN IHRER STERBLICHKEIT
1609

“Krew i ziemia są same w sobie nośnikami wszelkiej kultury, również wysoko rozwiniętej architektury drewnianej, którą jeszcze dziś spotykamy w kościołach drewnianych, najwyższej formie budownictwa drewnianego. Przynależność sił szerzących kulturę na Śląsku właśnie do niemieckiej narodowości stanowi klucz do kwestii pochodzenia tej formy wyrazu śląskiej kultury.”

„Te szacowne relikty naszej przeszłości dziejowej są niezaprzeczalnym dowodem odwiecznej polskości Śląska. Rozumieli to dobrze pruscy okupanci, którzy, pod pozorem ochrony przed pożarem, zakazami utrudniali wznoszenie drewnianych budynków o konstrukcji zrębowej.”(129)

I jedno (inskrypcje) i drugie (wywody) jest słowem pisanym. Ale to pierwsze jest prostym i prawdziwym. To drugie zaś…

Podsumowanie

Kościoły drewniane reprezentują cały szereg indywidualnych cech tak konstrukcji jak i formy architektonicznej. Różnorodność ta sprawia, że praktycznie rzecz biorąc nie ma dwóch identycznych kościołów drewnianych. Jednakże wśród owych cech istnieją pewne wspólne, o większym lub mniejszym zasięgu terytorialnym, które pozwalają usystematyzować (przynajmniej z grubsza) te kościoły w grupy regionalne. Taką właśnie grupę stanowią śląskie kościoły drewniane. Posiadają one szereg cech charakterystycznych dla siebie i odróżniających je od innych grup regionalnych, z drugiej jednak strony łączy je z nimi wiele rozwiązań technicznych, przestrzennych czy artystycznych, co zostało już zasygnalizowane. Tu od razu zaznaczyć trzeba, że możliwości dokonywania porównań są bardzo ograniczone ze względu na fakt przetrwania do chwili obecnej jedynie niewielkiej liczby świątyż drewnianych obrządków zachodnich na naszym kontynencie. Właściwie jedyną wielką dzisiaj grupą takich świątyń. Z którą te zabytki śląskie można jeszcze bezpośrednio porównać, jest jeszcze liczniejsza od niej grupa małopolska, a porównanie to tym mocniej się samo narzuca, że sąsiaduje ona ze Śląskiem. Znacznie mniej materiału badawczego w postaci kościołów drewnianych oferują już Wielkopolska, Czechy czy Słowacja.

W pokrewieństwo grupy śląskiej z małopolską, wielkopolską, czeską czy słowacką nie można oczywiście wątpić. Jest ono widoczne już na pierwszy rzut oka . Poza tym zachowana na ziemiach polskich duża liczba kościołów drewnianych (130)
świadczy sama w sobie, bez dodatkowych argumentów, o mocnej pozycji sakralnego budownictwa drewnianego w kulturze tych ziem. Zwyczaj wznoszenia (zwłaszcza na wsiach) kościołów drewnianych utrzymywał się jednak w Europie przez wiele wieków, toteż trzeba wziąć pod uwagę nie tylko stan obecny tego budownictwa, ale i jego historię. Wiadomo, że kościoły drewniane (w tym również zrębowe) budowane były także na zachodzie Europy oraz że w początkach chrześcijaństwa na ziemiach dzisiejszej Polski świątyń (w tym także drewnianych) było jeszcze niewiele, podczas gdy np. w Niemczech było ich już mnóstwo, a więc że sytuacja – gdy chodzi o liczebność – była niegdyś zupełnie odwrotna. Wiadomo też, że budownictwo drewniane – nie tylko zresztą sakralne – ma tam również długą i bogatą tradycję (131).
Jednak porównanie bezpośrednie drewnianej architektury sakralnej np. Śląska z analogiczną architekturą krajów zachodnich jest już niestety bardzo trudne, tam bowiem kościołów drewnianych zachowało się znacznie mniej (por. rozdział „Liczebność”). W tym wypadku ma ono charakter bardziej pośredni, t.zn. w stopniu większym bazować będzie na analizie typów konstrukcji i rodzaju budulca stosowanego tam w zachowanych do naszych czasów przykładach budownictwa świeckiego.
Analiza cech tego budownictwa nie pozwala wątpić dłużej w pokrewieństwo z naszym, przynajmniej gdy chodzi o budownictwo zrębowe i o konstrukcje dachów lub wież szkieletowych. Cechy te nie mogą zatem posłużyć do oceny „etnicznej” przynależności śląskich kościołów drewnianych.
Zresztą nawet istnienie wyraźnych różnic (132)
nie mogłoby stanowić rozstrzygającego dowodu w przypadku regionu pogranicza etnicznego, jakim przez wiele stuleci był Śląsk. Poszczególne techniki mogły być tam przejmowane przez rozmaite grupy etniczne, a taki proces „wymiany” na ogół bywał skomplikowany. Zauważmy przy tym, że osadnictwo na prawie niemieckim, dokonujące się zresztą przy udziale niemieckiego żywiołu etnicznego, przyczyniło się do rozwoju sieci kościelnej na Śląsku oraz że zachowane tu po dziś dzień kościoły drewniane pochodzą z okresu silnego już zaawansowania niemieckiego osadnictwa. Jest zatem bardzo prawdopodobne, że właśnie powyższe fakty stały się powodem odrębności śląskiej grupy kościołów drewnianych, charakteryzującej się posiadaniem niewystępujących gdzie indziej w Polsce lóż kolatorskich, zarysem nawy i prezbiterium będącym częściej prostokątem niż kwadratem (133), wreszcie dwudzielnością dachów, która może zresztą być związana z poprzednią cechą, t.j. wydłużeniem zarysu, a więc i całej sylwetki kościoła (134).

Natomiast konstrukcja zrębowa ścian nie wyróżnia tej grupy w żaden sposób, gdyż rozpowszechniona jest ona (a zwłaszcza była) na szerokich połaciach już nie tylko Polski, ale i Europy (135)
. Podobnie rzecz się ma z konstrukcjami szkieletowych wież i pochyłością ich ścian (136). Zwracają również uwagą podobieństwa warsztatów ciesielskich m.in. Śląska i Torunia, na co wskazywali swego czasu Dienwiebel i Krassowski (137), czy też dokonane przez Krassowskiego (138) porównanie złącz ciesielskich dachów w Haczowie (Małopolska) i Alsfeld oraz Gelnhausen w Hesji. Krassowski nie wyklucza tu nawet możliwości odegrania przez Śląsk znaczącej roli w wytworzeniu odmiany „Rähmbau” (139).

Cóż zatem mogłoby świadczyć o takiej czy innej przynależności „narodowej” kościołów śląskich? Najlepiej byłoby odwołać się do nazwisk budowniczych. Rzecz jednak w tym, że znane są nam jedynie nieliczne spośród nich i to zarówno polskie jak i niemieckie.Możnaby się co prawda odwołać do danych odnoszących się do historii poszczególnych gmin, zwłaszcza zaś do tych, które informują o narodowości zamieszkujących je ludzi, do informacji o języku, w jakim wygłaszano kazania itd. Trzeba jednak zdać sobie sprawę z niepewności takich danych dla interesującego nas tutaj zagadnienia, chociażby dlatego (pomijając już inne względy), że znane są wypadki budowania np. przez cieśli niemieckich kościołów drewnianych (lub ich części) w gminach polskich, jak o tym świadczą przykłady Jakoba Riedzingera w Koszęcinie czy Johanna Bennerta w Rajczy (140). Wcześniejsze zaś i szybsze zanikanie drewnianego budownictwa sakralnego w zachodniej części Śląska jest tu również argumentem bardzo wątpliwym, jeśli się weźmie pod uwagę mniejsze tam niegdyś zalesienie i sąsiedztwo obszarów występowania dużej ilości innych materiałów budowlanych (141)
. Dlatego też najrozsądniejszą tezą będzie stwierdzenie, że kościoły drewniane na Śląsku stanowią historycznie wspólne dziedzictwo kulturowe zamieszkujących niegdyś Śląsk grup narodowych, tak jak można to powiedzieć o wielu grupach zabytków na terenie byłych polskich Kresów Wschodnich, należących obecnie do wschodnich sąsiadów Polski.

Michał Monikowski
Perth, Australia

Przypisy

1. I tak np. na terenach nizinnych na lewym brzegu Odry kościoły drewniane występowały w znikomej liczbie. Przyczyną było bogactwo kamienia i gliny, które sprawiło, że jeszcze przed lokacją na prawie niemieckim budowano tam kościoły z kamienia lub cegły (p. Leszek Itman. „Drewniane budowle sakralne na Dolnym Śląsku” w: „Zeszyty etnograficzne” t.2: 1974, s. 16-17)

2. Visitationsberichte der Diőzese Breslau. T.2 1904

3. tamże; również wspomniane u L. Itmana („Drewniane budowle sakralne…” s. 16)

4. Visitationsberichte; wspomniane również w: W. Halfar. „ Die Oberschlesischen Schrotholzkirchen. Ein Beitrag zum Holzbau in Schlesien”. Műnchen 1980, s. 15 oraz w: J. Matuszczak. “Kościoły drewniane na Śląsku”. Wrocław-Warszawa 1975, s. 8.

5. H. Luchs. „Die Oberschlesischen Holzkirchen und Verwandtes” w: „Schlesische Provinzial-Blätter” 10/1871/, s. 109-121
 
6. W. Halfar/”Die Oberschlesischen…”, s. 149-152/ wymienia wszystkie istniejące w 1980 roku kościoły drewniane Śląska. Było ich 139. jednakże od tamtego czasu spłonęły cztery: kościół św. Wawrzyńca w Bytomiu z 1530 roku (pochodzący z Mikulczyc i przeniesiony do Bytomia w 1902 r.), kościół św. Trójcy w Ciasnej z 1679 roku (przeniesiony tam w roku 1934 z Bodzanowic), kościół NMP w Łączy (zbudowany prawdopodobnie w 1490 roku, zatem będący najstarszym drewnianym kościołem śląskim) oraz kościół św. Nepomucena w Zawadzie Książęcej. Całkowitą rujnacją zagrożone były wówczas dalsze dwa: NMP w Chocianowicach pochodzący z roku 1662 oraz Wniebowzięcia NMP w Gliwicach, pochodzący ze wsi Zębowice (przeniesiony do Gliwic w 1925 roku) zbudowany najprawdopodobniej w 1493 roku. Ten drugi kościół jest (obok kościoła w Łączy) najstarszym zachowanym śląskim kościołem drewnianym. Udało się go jednak odratować. Pod odeskowaniem z obecną polichromią ścian tego kościoła znajdowały się zachowane fragmenty malowideł pochodzących najprawdopodobniej z końca XV wieku – p. F. Heinevetter. „Die Schrotholzkirche Mariae Himmelfahrt auf dem Hauptfriedhof in Gleiwitz” w: „Gleiwitzer Jahrbuch” 1927 s. 183-190.  W. Halfar wymienia dodatkowo jeszcze kościoły, które obecnie pozostają poza śląskimi granicami administracyjnymi, w tym grupę ośmiu kościołów w okolicach Kępna (na północ od Kluczborka), cztery kościoły w oklicach Żywca oraz 16 kościołów z okolic Šumperka, Opavy, Novego Jicina, Frydek-Mistka, Vsetina, Karviny, Dolnego Kubina i Ostravy u południowych sąsiadów Polski.

7. p. J. W. Rączka. „Ze studiów nad budownictwem drewnianym górskich rejonów Półwyspu Skandynawskiego” w: „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku” Nr 27. 1981, s. 5-18

8. Grupa śląska wyróżniała się już zresztą liczebnością u progu XX wieku. Ludwig Burgemeister dokonuje ciekawego porównania liczebności tych obiektach w rozmaitych prowincjach Prus w pierwszych latach XX w. Gdy chodzi o kościoły, zestawienie to wygląda następująco:   

 
Śląsk                                 175
Poznańskie                           57
Prusy Wschodnie                    5
Prusy Zachodnie                   32
Brandenburgia                    __5__
                                       274

A oto dane dotyczące liczby przykościelnych wież drewnianych:

Śląsk                                 149
Poznańskie                           45
Prusy Wschodnie                    9
Prusy Zachodnie                   29
Brandenburgia                      11
Pomorze  _45_
                                       288

 
9. por. m.in.: H.Dienwiebel. „Oberschlesische Schrotholzkirchen”. Breslau 1938; J.Dobrzycki. “Kościoły drewniane na Górnym Śląsku”. Kraków 1926: J.Matuszczak. „Z dziejów architektury drewnianej na Śląsku” w: „Roczniki Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu” 5/1971; „Zabytki architektoniczne Ziemi Śląskiej na tle rozwoju architektury w Polsce”. Katowice 1965. Swego czasu przedmiotem dyskusji stawały się sprawy nie mające w zasadzie wiele wspólnego z meritum i w dodatku niczego nie dowodzące. Przykładem tego jest sposób onterpretowania fragmentu „Germanii” Publiusa Corneliusa Tacitusa (żył 55 – ok. 115 r.n.e.) odnoszącego się do drewnianego budownictwa stosowanego przez Germanów. Wg Dienwiebla fragment ten dowodzi stosowania przez ludy germańskie konstrukcji zrębowej, gdyż mówi o nieociosanych belkach, których nie można stosować w konstrukcji fachwerkowej (w Polsce znanej jako „mur pruski”), a można w zrębowej. Matuszczak natomiast uważa, że jest to potwierdzenie stosowania ścian z pionowo ustawionych pali drewnianych (zobrazowanych na kolumnie Trajana) lub konstrukcji plecionkowej z uwagi na wspomnienie przez Tacyta o wylepianiu ścian gliną. Nie uważa natomiast, by opisywana konstrukcja była zrębową. Cóż więc widział Tacyt? Przyjrzyjmy się odnośnemu fragmentowi w całości:

 „Nawet kamienie budowlane lub cegły nie są u nich w użyciu; do wszystkiego posługują się nieociosanym drzewem nie troszcząc się o ozdobność ani powabność. Niektóre tylko miejsca staranniej wylepiają gliną tak czystą i lśniącą, że wygląda na malowidło i barwne rysunki.” (Tacyt, „Dzieła” – t.2, w tłum. Seweryna Hammera, Warszawa 1957, s. 273)  

Rzeczywiście, opis ten wyklucza fachwerk. Wyklucza jednak również konstrukcję plecionkową. Mowa tu bowiem o wylepianiu gliną „niektórych tylko miejsc”, podczas gdy ścianę plecionkową wylepiano gliną w całości. Opis Tacyta pasować może do trzech konstrukcji jednocześnie: z pionowo ustawionych pali, sumikowo-łątkowej oraz do zrębowej, bo w tych właśnie konstrukcjach stosowano wylepianie gliną niektórych miejsc dla uszczelnienia ściany. Świadectwo rzymskiego historyka niczego zatem nie rozstrzyga.

10. por. np. mapki zalesienia i rozpowszechnienia technik budowlanych w: „Heimatliches Bauen im Ostalpenraum”. Graz 1941 i mapkę rozpowszechnienia technik drewnianych w: H.Phleps. „Holzbaukunst”. Der Blockbau”. Karlsruhe 1942

11. Jako jeden z przykładów przedstawić tu można pozostałości dawnej osady celtyckiej odkryte w miejscowości Buchau w południowych Niemczech w latach 1920-tych (p. H.Reinerth. „Die Wasserburg Buchau. Eine befestigte Inselsiedlung aus der Zeit 1100-800 v.Chr.” Augsburg 1928). Chodzi właściwie o dwa osiedla kolejno po sobie zakładane w okresie XII do IX wieku p.n.e., a odkryte w okolicznościach przypominających odkrycie w Polsce w latach 1930-tych osady w Biskupinie. W starszym z nich, powstałym ok. 1100 r.p.n.e., a rozebranym prawdopodobnie krótko po roku 1000 p.n.e. konstrukcja wieńcowa (zrębowa) występuje jeszcze jako jedna z trzech zastosowanych technik budowania z drewna (długość ścian 4,6 – 4,7 m) by zapanować już niemal całkowicie w drugim z nich ok. 800 r.p.n.e. (ściany o długości powyżej 10 m), por. tegoż autora: „Haus u. Hof im vorgeschichtlichen Norden. Weg, Stand und Aufgabe der Forschung”. W: „Haus und Hof im nordischen Raum” t.1, Leipzig 1937, s. 1-23. O znaleziskach w Buchau również m.in. w: “Reallexikon der germanischen Altertumskunde”. Berlin – New York 1973, s. 37-55.

Można oczywiście wymieniać więcej przykładów dawnego budownictwa zrębowego w tamtej części Europy, m.in. w Jemgum, Helgő, Gokstadt i in. (zob. „Reallexikon…” s. 98;  również w: „Die Germanen-Geschichte und Kultur der germanischen Stämme in Mitteleuropa” – praca zbiorowa pod. Red. B. Krűgera. T.1 i 2, Wyd. Akademie-Verlag Berlin (Ost) 1976-83; także w: F.Schlette. „Germanen zwischen Thorsberg und Ravenna”. Berlin 1972 itd.)

12. Józef Matuszczak w swej późniejszej pracy o kościołach drewnianych Śląska („Studia nad kościołami drewnianymi na Górnym Śląsku”. Bytom 1989) przyznając, że jak dotąd nikt nie wyświetlił sprawy genezy budownictwa zrębowego, dodaje zaraz potem:  „Chodzi jednak w tych rozważaniach o co innego – o to mianowicie, kto go sobie przyswoił jako wyłączny sposób wznoszenia budynków. A miało to miejsce nie u ludów germańskich, lecz u plemion północnej Słowiańszczyzny”.
Przede wszystkim nie jest to ścisłe, gdyż Słowianie znali i stosowali także inne konstrukcje, nie wyłączając szkieletowych. W późniejszym czasie przykładów tego dostarczyły m.in. również kościoły drewniane. Prawie że nie ma na Słowiańszczyźnie Zachodniej kościoła drewnianego posiadającego wieżę inną niż szkieletowa. Tak więc nie może tu być mowy o „wyłączności” lecz co najwyżej o „przewadze”. Ale czy ma z tego np. wynikać, że kościoły drewniane Śląska są wyłącznie słowiańskie, bo na Słowiańszczyźnie zrębówka zdobyła przewagę, podczas gdy gdzie indziej stała się jedną z szeregu rozmaitych konstrukcji? Nawiasem mówiąc, jeśli już w ogóle sięgać do genezy konstrukcji zrębowej na poszczególnych obszarach, to rozpatrywanie jej wyłącznie w relacjach Słowianie-Germanie jest niepełne. Można – tak jak J.Matuszczak w tej samej pracy (str. 10) – uważać zrębowe budownictwo wschodnioeuropejskie za „…pozostałość po zamieszkujących niegdyś te ziemie plemionach słowiańskich. Jest to ślad ich zasięgu na Zachodzie”. Pogląd to nie nowy, choć z pewnością mocno kontrowersyjny, gdyż konstrukcję tę przyswoili sobie bardzo wcześnie Celtowie, a osiedla w Buchau (p. przypis 11) wskazują, że byli oni już w posiadaniu stosunkowo dobrze rozwiniętej tej techniki na kilkanaście wieków przed rozpoczęciem ok. IV w.n.e. ekspansji Słowian na Zachód i to na obszarze, do którego osadnictwo słowiańskie nigdy nie dotarło. Natomiast Celtowie docierali nie tylko na ziemie dzisiejszych Niemiec, Austrii czy Szwajcarii, ale także do dzisiejszych Czech i Polski (m.in. na Śląsk). Gdyby zaś, dla celów naszych rozważań, za punkt wyjścia wziąć choćby tylko osady w Buchau, to od chwili ich powstania aż do momentu zbudowania pierwszych zrębowych kościołów na Śląsku minęło ponad dwadzieścia wieków. Do zbudowania zaś najstarszych z zachowanych do dziś kościołów drewnianych Śląska minęło dwadzieścia kilka wieków! Dwa tysiące kilkaset lat! To okres odpowiadający w historii okresom powstawania, rozkwitu, zmierzchu i upadku całych wielkich cywilizacji i formacji kulturowych. Okres zatem wystarczający na rozpowszechnienie tej konstrukcji wszędzie tam, gdzie – ze względu na warunki naturalne – mogła się ona przyjąć. I wystarczający, by sam fakt jej stosowania nie był uważany (przynajmniej w Europie Środkowej) za cechę określającą przynależność grupy budowli (takiej jak kościoły śląskie) do tej czy innej tylko grupy etnicznej.

13. m.in. Cz. Thullie: „…węgłowy układ ścian był typowy dla naszego budownictwa, natomiast nie spotykamy go w Niemczech, gdzie regułą była słupowa ryglówka” („Zabytki architektoniczne Ziemi Śląskiej…”s.320);

H. Dienwiebel: „Fama o słowiańskim budownictwie wieńcowym należy do przekazywanych bez skrupułów pomyłek abstrakcyjnej i bezkrwistej nauki minionych dziesięcioleci.” („Oberschlesische Schrotholzkirchen”, s. 32);

Jerzy Dobrzycki widzi w zastosowaniu wieńcówki „zasadnicze zaprzeczenie jakichkolwiek wpływów budownictwa germańskiego” („Kościoły drewniane…” s. 12), a R.Śmiałowski i E.Dąmbska reprezentując podobne co i Dobrzycki stanowisko, widzą wręcz w zachowaniu po dzień dzisiejszy budownictwa zrębowego „niezbite dowody oparcia się tego budownictwa kilkuwiekowemu naporowi germanizacji tych ziem m.in. w postaci wprowadzania drewnianych konstrukcji słupowych.” („Budownictwo drewniane i młyny wietrzne na Ziemi Lubuskiej”. Poznań – Zielona Góra 1968, s. 10)

14. Jan Sas Zubrzycki. „Polskie budownictwo drewniane jako pierwowzór dla stylu nadwiślańskiego i stylu zygmuntowskiego”. Kraków 1916 s.19. Wypowiedź ta jest tym bardziej godna uwagi, że autor prezentuje w gruncie rzeczy poglądy, które dziś uznalibyśmy wręcz za szowinistyczne. M.in. posuwa się w pewnym miejscu do stwierdzenia, że nazwa „mur pruski” dowodzi słowiańskiego pochodzenia konstrukcji tym mianem określonej, więc „…łączy się ściśle ze sztuką piastowską Pomorza, ze sztuką Prusów…” (s.17). Ponieważ zaś do konstrukcji muru pruskiego używane są (obok drewna) cegły, więc dochodzi do wniosku, że „w kraju Prusów (…) cegła była w użyciu od czasów niepamiętnych”. Autor zresztą w wielu kwestiach okazuje się być daleki od umiaru, choćby wtedy, gdy sugeruje, że doprowadzona do perfekcji ciesiołka starożytnych Greków, który wywarła później swe piętno na wspaniałych przykładach budowli kamiennych, miała być przez nich również podpatrywana u Słowian (s.85). Dlaczego zatem Zubrzycki wykazał więcej umiarkowania wobec budownictwa zrębowego? Może nie orientował się dobrze w genezie murów pruskich i greckiej ciesiołki. Ale już nawet pobieżne przejrzenie jego książki (m.in. dużej liczby rysunków szczegółów ciesielskich) ujawnia dużą wiedzę autora o budownictwie zrębowym. Kto tak dużo wie, ten nie może pozwolić sobie na stwierdzenia, które siłą rzeczy sam uznać musiałby za kompromitujące lub co najmniej przedwczesne.

15. Przykładem takiej różnicy zdań może tu być chociażby „dwugłos” w sprawie bramki wejściowej prowadzącej na teren kościoła św. Michała w Syryni. J.Dobrzycki na str. 30 swego opracowania określa ją jako typową dla polskiej architektury drewnianej. Innego zdania jest G.Grundmann, który w taki oto sposób charakteryzuje ten szczegół: „Szczególny akcent stanowi wejście. Jest ono, jak w Syryni (…) przedstawione jako brama słupowa, która odpowiadając staremu niemieckiemu zwyczajowi, posiada obok bramy wjazdowej niską furtkę do przechodzenia pieszego. Przy pomocy wydrążonych na okręgło zastrzałów zamocowanych na słupach, w najprostszy sposób uformowane są łukowe zamknięcia otworów bramy. Daszek gontowy, również dwuspadowy, przykrywa bramę. Tego rodzaju podwójne wejście uważa się za typowy przykład niemieckiej techniki ciesielskiej.” („Deutshe Kunst im befreiten Schlesien”, s. 41). Nawiasem mówiąc obaj autorzy mieli pełne powody do tego typu stwierdzeń. Takie bowiem konstrukcje ciesielskie szeroko stosowane były zarówno na terenie Polski jak i Niemiec.

16. R.Brykowski, M.Kornecki. „Drewniane kościoły w Małopolsce południowej”. Wrocław 1984; oraz R.Brykowski.”Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku”. Wrocław 1981, s. 60

17. Pozostałości wielu drewnianych kościołów odkryto m.in. w południowych Niemczech. Pochodziły one już z okresu między 600 – 700 r.p.n.e. – p. „Reallexikon der Germanischen Altertumskunde”, t. 4 s.585 (wraz z mapką, s.584); podobnych odkryć dokonano m.in. w Austrii, Norwegii, Holandii i Danii – p. R.Brykowski, M. Kornecki „Drewniane kościoły Małopolski…”, s.12

18. m.in. na obszarze wschodnich Alp – por.: „Heimatliches Bauen im Ostalpenraum”, Graz 1941, s.33

19. Budynki miejskie przez długi czas bowiem pozostawały jeszcze drewniane

20. Już w okresie VIII i IX wieku większość miejscowości miała tam swoje kościoły, a parafie istniały cząsto nawet w nic nie znaczących wsiach! (p. „Kirchenrechtliche Abhandlungen” zeszyt 3: „Pfarrkirche and Stift im deutschen Mittelalter”. Stuttgart 1903, s. 133-135)

21. por.: “Historia Śląska”, t.I, cz. 1 i 2. Praca zbiorowa pod red. K. Maleczyńskiego.Wrocław 1960; T.Ładogórski. „Demograficzny obraz Śląska w epoce feudalnej”. Kraków 1955; W.Kuhn. „Siedlungsgeschichte Oberschlesiens”. Wűrzburg 1954; W.Kuhn. „Vergleichende Untersuchungen zum mittelalterlichen Ostsiedlung”. Kőln-Wien 1973
 
22. Przykładem wsi zakładanych przez niemieckich osadników w Małopolsce jest m.in. Haczów, którego pierwotna nazwa brzmiała „Hanshof” lub „Hatshof” (p. F.Kopera, L.Lepszy. „Kościoły drewniane Galicyi Zachodniej”. Kraków 1916, s.10). Wieś ta dostarcza, nawiasem mówiąc, przykładu potwierdzającego tezę o szybkim powstawaniu kościołów w miejscowościach zakładanych przez niemieckich osadników. Została założona w XIV wieku i jeszcze w tym samym stuleciu powstała tam parafia (w 1388 roku).
 
23. Nie znaczy to oczywiście, że Burgemeister był w ogóle pierwszym, który pisał o tych kościołach. Można tu bowiem wymienić wcześniejsze prace: Cuno.”Alte Holzkirchen” w: „Zeitschrift fűr Bauwesen” 6/1856 s.394-398; Adolf L.Wolfskran.”Ueber einige Holzkirchen in Mähren, Schlesien und Galizien” w: „Mittheilungen der kaiserlich-kőniglichen Central-Commission zur Erforschung und Erhaltung der Baudenkmäle”, 3/1858 nr 4, s.85-95; H.Luchs.”Die oberschlesischen Holzkirchen und Verwandtes” w: „Schlesische Provinzial-Blätter” 10/1871, s.109-121. Były to jednak prace głównie o opisowym charakterze. Nie zawierały głębszej analizy problemu genezy tego budownictwa drewnianego, dlatego też w tym rozdziale nie oddano im pierwszeństwa. Pewną próbę analizy, ale w sensie bardzo zawężonym podjęli: Paul Knőtel („Die Holzkirchen Oberschlesiens” w: „Oberschlesien” rocznik 1902/3, s.249-261) oraz Hans Lutsch (w: ”Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien” t.1-5 Breslau 1886-1903, oraz w: „Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler” Breslau 1903). Gdy chodzi o Hansa Lutscha, nie od rzeczy będzie tutaj zacytować dwie spośród jego wypowiedzi: „…te stare kościółki śląskie zachowały takie formy, jakie nadawali im mieszkańcy tego kraju (po wędrówkach ludów) Polacy swoim budowlom” oraz  że „kościółki śląskie są jedną zwrotką polskiej pieśni ludowej”. Te i inne podobne stwierdzenia Lutscha bywały przez polskich badaczy całkowiecie bezkrytycznie przyjmowane niemal jako jeden z argumentów rozstrzygających, chyba dlatego, że autorem tych stwierdzeń był badacz niemiecki. Nie brano w tym wypadku pod uwagę, że nawet starający się być nie wiadomo jak obiektywnym uczony ma prawo się pomylić. Oczywiście, że w tym wypadku nie było błędem podkreślenie cech wspólnych z polskim budownictwem drewnianym (zwłaszcza że Lutsch poparł to logiczną analizą) lecz to, że analiza przeprowadzona przez Lutscha była jednostronna i nie obejmowała solidnego porównania z architekturą Zachodu (i jej historią) ani wpływu niemieckiego osadnictwa. Niedociągnięcia i pomyłki zdarzać się mogą bardzo często. Zdarzały się więc i tym autorom niemieckim, którzy pomijając budownictwo słowiańskie zajmowali się (i to nawet do przesady) inspiracjami germańskimi. Ale charakterystyczne jest, że w takich wypadkach odpowiedź polska była obszerna, a nawet głośna. W przypadku zaś twierdzeń Lutscha nikt z naszych badaczy nie pospieszył wprowadzić poprawek.

24. L.Burgemeister, E.Wiggert. „Die Holzkirchen und Holztűrme der Preussischen Ostprovinzen…” Berlin 1905

25. Tak więc np. Konstrukcje zrębowe ścian uznał Burgemeister za słowiańskie, szkieletowe zaś dachów i wież za germańskie. Podział ten, bazujący na dość rozpowszechnionym wówczas w publicystyce niemieckiej schemacie, na którym z całą pewnością zaciążyło wybitne dzieło Lehfeldta („Die Holzbaukunst”. Berlin 1880) doczekał się trafnej oceny m.in. u Wolfganga Halfara: „Lehfeldt, stawiając w swego rodzaju analizie form obok siebie kościoły drewniane różnych krajów europejskich, zaszeregowuje kościoły górnośląskie bez wystarczającego uzasadnienia do grupy słowiańskiej i chociaż zna również budowle szwedzkie, wznoszone tak jak górnośląskie w konstrukcji zrębowej, ustala formułę: Germanie = ryglówka i dąb, Słowianie = zrębówka, drewno iglaste. Gdy mówi: „…Niemiec buduje z drewna dębowego, wiązowego…”, to pomija fakt, że istnieją też konstrukcje ryglowe z drewna iglastego i że zrębówka występuje również w Skandynawii albo w zachodnio-germańskim, później – niemieckim Starym Kraju. Jego wypowiedź traci na znaczeniu zupełnie, gdy weźmie się pod uwagę, że Niemiec musi w innym miejscu budować również z jodly, świerku, modrzewia albo sosny, jeśli okolica dostarcza przede wszystkim tego budulca. Naturalnie osadnik będzie preferował odpowiadającą temu budulcowi zrębówkę.” („Die Oberschlesischen…” s.21-22)

26. m.in. u Brykowskiego („Drewniana architektura kościelna…” s.32): „…dziś ich (t.j. Burgemeistera i Wiggerta – przyp. MM) poglądy można cytować jedynie jako interesujący przyczynek rzekomo „naukowych” badań zaprawionych nacjonalistycznym podejściem, mimo ich pozornej bezstronności.”

27. Nawiasem mówiąc to właśnie przecież takim autorom niemieckim jak Burgemeister i Wiggert oraz wymienionym wcześniej Knőtelowi i Lutschowi i innym zawdzięczamy pierwsze poważne badania nad śląską drewnianą architekturą sakralną. Jak bowiem wiadomo, wówczas „ze strony badaczy polskich, mimo bliskości Górnego Śląska i stosunkowej łatwości badań ze względu na ogólny poziom kulturalny kraju – studiów nad kościołami drewnianymi tej ziemi prawie że żadnych nie podejmowano. Ledwie czasem przy jakiejś większej pracy zamieszczano jedną lub dwie ilustracje z górnośląskim kościołem, najczęściej z przekręconą nazwą miejscowości i bez bliższych wyjaśnień.” (J.Dobrzycki. „Kościoły drewniane…” s. 26). Co do przekręcania nazw miejscowości, to przykładem może służyć wspomniana praca J. Sas-Zubrzyckiego, w której Poniszowice figurują jako „Pomniszowice” (s.101), a Mikulczyce jako „Mikuliczyn” (s.100). Niestety błędy zdarzają się i w późniejszej literaturze, o czym świadczy np. różna pisownia nazwy „Łącza”, często występująca w publikacjach jako „Lacza”. U Czesława Thullie („Zabytki architektoniczne Ziemi Śląskiej…”, s.324) wieś Zębowice figuruje pod całkowicie błędną nazwą “Ziębice”. Thullie myli tu, jak się zdaje, wspomnianą wieś koło Olesna z miastem Ziębice na Dolnym Śląsku. Z kolei Halfar podaje polską nazwę tej wsi poprawnie, niemiecką zaś jako „Czechowitz” chociaż stosowano nazwę „Zembowitz”, a w latach 1936-45 nazwę „Főhrendorf”.

28. m.in. T.Dobrowolski. „Sztuka województwa śląskiego”. Katowice 1933; tegoż autora: „Budowa i urządzenie drewnianego kościoła w Małej Wiśle na Śląsku” w: „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku” III, Katowice 1931;J.Londzin.”Kościoły drewniane na Śląsku Cieszyńskim”. Cieszyn 1932

 29. „Der vorromanische Kirchenbau der Westslaven”. Prag 1924; “Die Holzkirchen in der Umgebung von Bielitz-Biala”. Posen 1927; “Die altslavische Kunst”. Augsburg 1929; “Die Kreuzung der Kunstkreise in Schlesien” w: “Schlesisches Jahrbuch” nr 3, 1930/31, s.52-61
 
30. “…okazuje się właśnie tutaj, że Śląsk jest obszarem przejściowym na Zachód, ponieważ uwypukla się tu tendencja przechodzenia kwadratu w mniejszym lub większym stopniu w prostokąt, a więc w kierunek podłużny.” („Die Kreuzung der Kunstkreise…”)

31. Przykładami mogą tu służyć stwierdzenia Grundmanna, według których gornośląskie kościoły drewniane stanowią wynik „słowiańskiej tępoty i niemieckiej energii” oraz że „drewno jako budulec nie ma nic wspólnego ze słowiańskością”. (G.Grundmann. „Deutsche Kunst im befreiten Schlesien”. Breslau 1944).

32. „Stan badań nad sakralnym budownictwem drewnianym na Górnym Śląsku”. Katowice 1960;
„Architektura drewnianych kościołów ewangelickich w powiecie kluczborskim” w: „Roczniki Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu” 4/1968;
„Uwagi o budownictwie drewnianym w powiecie pszczyńskim” w: „Ochrona Zabytków”, Kraków 1957 z.1;
„Z dziejów architektury drewnianej na Śląsku” w: „Roczniki Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu” 5/1971;
„Kościoły drewniane na Śląsku”. Wrocław-Warszawa 1975

33. „Drewniane budowle sakralne na Dolnym Śląsku” w: „Zeszyty Etnograficzne” t.2. Wrocław 1974

34. J.Matuszczak. „Z dziejów architektury…”; L.Itman. „Drewniane budownictwo sakralne…”

35. por. chociażby L.Itman „Drewniane…” s.16-18

36. Za przykład może tu służyć cytowana przez F.Kopkowicza („Ciesielstwo polskie”. Warszawa 1958, s.10) za J.U.Niemcewiczem  („Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze…” Warszawa 1822) opinia legata papieskiego Commedoniego z lat 1572-74: „…u Polaków… rzadkie z kamienia domy: mając niezmierne lasy, najwiącej z drzewa budują”. Otóż to właśnie: „mając niezmierne lasy”, a nie „będąc Polakami”!

37. W Wielkopolsce bowiem Polacy przez cały czas zachowywali zdecydowaną przewagę liczebną nad Niemcami. Mazowsze zaś pozostaje oczywiście w ogóle poza wszelką dyskusją. Jak widać jednak, czynnik narodowy niewiele tutaj pomógł. Ale też nie mógł pomóc, skoro w głównej – jeśli nie wręcz jedynej – mierze decydował tu czynnik naturalny.

38. Dla poparcia swej tezy o decydującej roli polskiego czynnika etnicznego L.Itman opracował mapkę rozmieszczenia kościołów drewnianych na Śląsku przed paroma wiekami na podstawie protokołów wizytacyjnych diecezji wrocławskiej z XVI i XVII wieku i „Geschichtsquellen” dla dekanatu kłodzkiego. Mapkę tę zaopatrzył w wykaz nazw miejscowości, w których kościoły te się znajdowały. O ile mapka nie budzi zastrzeżeń, to wykaz jest całkowitym nieporozumieniem. Na stokilkadziesiąt wymienionych tam  miejscowości jedynie nazwy kilku autor podał w pisowni niemieckiej (akcentując je tłustym drukiem). Przede wszystkim nie wiadomo, według jakich źródeł autor zestawiał nazwy, na pewno jednak nie według protokołów wizytacyjnych. Wiadomo bowiem, że w ciągu wieków wiele z nich zmieniało swoje brzmienie i pisownię. Za przykład może służyć m.in. wieś Syrynia w dawnym powiecie rybnickim. W samych tylko protokołach wizytacyjnych nazwa ta występuje w następujących formach: Serenia, Syrina Maior, Syra Maior, Maiori-Syrenia (p. „Visitationsberichte…” t.II, s. 132-133 i 460-461). Na początku zaś XIV wieku nazwa ta pojawia się: w 1303 roku jako „Syrima”, a w 1305 jako „major Syrena” (p. „Codex diplomaticus Silesiae”, cyt. Za: H.Neuling. „Schlesiens Kirchorte und ihre kirchlichen Stiftungen bis zum Ausgang des Mittelalters”, Breslau 1902, s.317). Wiele zaś miejscowości wymienionych jest w różnych źródłach pod rozmaitymi nazwami, taki np. Knurów pojawia się w 1305 roku jako „Cnurowicz”, zaś w 1447 jako „Knawersdorf”, Ornontowice w 1300 roku jako „Renoltowitz”, a w 1447 jako „Reynsdorf”. W przypadku wielu miejscowości wymieniane są dwie nazwy jednocześnie, np. Chełstów Wielki pojawia się w 1305 r. jako „Schenwalth sive Chelstow”, a w protokołach wizytacyjnych znajdujemy m.in. „Zebrzydowicze seu Seubersdorff” (Zebrzydowice), „Reichwaldt seu Rychwald” (Rychułd), „Bdzy”, „Gultendorff” (Bzie Zameckie) itd. Przykładów możnaby tu mnożyć setki. Cóż mają nam więc tłumaczyć nazwy miejscowości, w jakiejkolwiek bądź pisowni przytaczane? Czy mają wskazywać, jak u L. Itmana, na żywioł etniczny je zamieszkujący? A skąd w takim razie czerpał autor informacje o narodowości ich mieszkańców? Na pewno nie z protokołów wizytacyjnych, na podstawie których opracował mapkę. Ograniczmy się tu do kilku tylko wybranych przykładów z wykazu. I tak np. Grabowno występuje w protokołach wizytacyjnych czterokrotnie: w roku 1580, 1670, 1679  i 1687/88, przy czym w 1580 jako „Grabe”, w pozostałych trzech wypadkach jako „Graben”. Protokół z 1687 r. informuje ponadto, że wszyscy parafianie są Niemcami („Parochiani omnes Germani”) – p. str. 485. Milsko wizytowane było w latach 1670, 1679 i 1687/88. Występuje w protokołach pod nazwą „Miltzig”. Tu mamy informację, że przynajmniej część mieszkańców była Polakami, gdyż pożądany był tam proboszcz mówiący po polsku („requiritur hic parochus, qui linguam novit Polonicam”) – s. 87. Idźmy dalej: Klenica trzykrotnie wizytowana (w latach 1670, 1679 i 1687/88) figuruje jako „Kleinitz”. Ale przynajmniej ostatni z tych protokołów mówi o języku polskim jako o języku polskim („lingua omnes Poloni”). Inaczej jest już jednak we wsi Sława, występującej w protokołach pod nazwą „Schlava” (w 1670, 1679 i 1687/88). Bowiem tutaj, jak informuje ostatni z protokołów „parochiani omnes Germani”. Tak samo zresztą w Suchej (wymienionej jako „Sauche”)”parochiani omnes haeretici, Germani”. Sprawa wygląda zatem nieco inaczej niż chciałby ją widzieć L. Itman. O jednoznacznej przynależności „etnicznej” drewniynch kościołów śląskich w sensie kulturowym trudno tu więc w ogóle mówić. Tak więc przeciwko tezie autora przemawiają te same materiały, których użył on do jej sformułowania.

39. „Drewniane budownictwo sakralne…”, s. 19. Itman twierdzi ponadto bezpodstawnie, że powierzanie prac miejscowym cieślom decydowało o etnicznej przynależności tego budownictwa.

40. W.Krause. „Grundriss eines Lexikons bildender Kűnstler und Kunsthandwerker in Oberschlesien von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts”. Oppeln 1933-35, s. 115. Odnośnie kościoła w Zębowicach p. również F.Heinevetter. „Die Schrotholzkirche Mariae Himmelfahrt…”, s. 188

41. z „Sadowskiej Księgi Zgonów”: „1724. ze wsi Koszęcin. 26 czerwca zmarł opatrzony sakramentami świątymi Jakob Riedzinger, niemiecki cieśla z dystryktu nyskiego, lat 63, który szczęśliwie nowy kościół zbudował…”. A cóż należałoby powiedzieć np. o Marcinie Snopku, który urodzony w Krakowie, zamieszkały w Gliwicach, zbudował swoje słynne kaplice przy kościele w Oleśnie?

42. W.Halfar „Die Oberschlesischen…”, s. 133. Autor skłania się wyraźnie ku tezie wyrażonej przed z górą 70 laty przez Georga Schuh’a („Das bodenständige Bauernhaus in Oberschlesien rechts der Oder” w: „Der Oberschlesier” 18: 1936, s. 154), że Słowianie przejęli zrębówkę (“Blockbau”) od Germanów w I tysiącleciu naszej ery.

43. p. zwłaszcza rozdział “Zur Frage der kunstgeographischen Stellung der obersclesischen Schrotholzkirchen”, s. 132-141

44. “Zum problem der Holzbau-Steinbau-Begegnung und der Entwicklungsgeschichte der oberschlesischen Schrotholzkirchen”, s. 116-131

45. Publicystykę Józefa Matuszczaka możnaby właściwie potraktować całościowo. Jest to bowiem ten autor, który po II Wojnie Światowej opublikował na ten temat najwięcej.

46. por. m.in. Bodo Ebhardt.”Der Wehrbau und seine Beziehung zum Sakralbau” w: „Aspekte zur Kunstgeschichte vom Mittelalter und Neuzeit”, Weimar 1971, s. 191-222; W.Kostoczkin. „Russkoje oboronnoje zodczestwo końca XIII – naczała XVI w.”, Moskwa 1962. gdy chodzi o Śląsk, to wzmianki o przystosowywaniu kościołów do obrony znajdują się w dokumentach z XV w. (okres wojen husyckich), XVI w. (zagrożenie tureckie) i XVII w. (Wojna Trzydziestoletnia) – p. J.Rozpędowski. „Warowne kościoły na Śląsku” w: „Roczniki sztuki śląskiej” t.VI, 1968, s. 54; także w: P.Knőtel. „Wehrhafte Kirchen in Schlesien”, Schweidnitz 1933 oraz: H.Rabenstein. „Schlesiche Burgkirchen und Wehrfriedhőfe” w: „Die Rabenstein-Blätter”, Breslau 1932

47. w oryginale: „domus refugii”. „Visitationsberichte…”, t.II s.133 i 460.

48. Wyjątek mógł sią zdarzyć jedynie wśród umocnionych kościołów murowanych. Takim śląskim wyjątkiem jest kościół w Lutyni (Leuthen), który dopiero po dłuższej walce i użyciu ciężkich dział został zdobyty przez żołnierzy pruskich Fryderyka Wielkiego w bitwie przeciwko Austriakom 5.12.1757 r. Obrona kościoła drewnianego w takich warunkach byłaby oczywiście niewyobrażalna, toteż wybór wzniesienia jako miejsca dla świątyni drewnianej mógł być dyktowany wszelkimi względami, tylko nie obronnymi.

49. Zwracają na to uwagę m.in. P. Knőtel („Die Holzkirchen Oberschlesiens” w: „Oberschlesien” 1902/03 s. 251), J.Dobrzycki („Kościoły drewniane…”), J.Matuszczak („Z dziejów architektury…” s.65; „Architektura drewnianych kościołów ewnagelickich…” s.15), W.Halfar („Die Oberschlesischen…” s. 41)

50. p.m.in. J.Lompa „Bajki i podania”. Wrocław 1965; K.Olbrych. „Schlesische Märchen und Sagen”, Frankfurt a.Main 1925; P. I H. Knőtel. “Oberschlesische Sagen”, Kattowitz b.r.w.  W przypadku kościoła św. Anny w Oleśnie, legenda o historii jego powstania odnotowana została nawet w protokołach wizytacyjnych z XVII w. („Visitationsberichte…” t.2)

51. Trudno sobie wyobrazić, by nie mógł z otoczeniem harmonizować budulec, którego nie tylko, że było dużo. Ale który w naturalnej postaci był integralną, rzucającą sią w oczy częścią krajobrazu. Wiele kościołów drewnianych budowanych było niemalże w lesie, jak to jeszcze dziś jest widoczne m.in. w Starym Oleśnie. Tam zaś, gdzie do rangi ważnego elementu krajobrazu urastał np. szary kamień, tan sam kościół drewniany mógłby już tak dobrze się nie prezentować. Natomiast bryła kościoła kamiennego harmonizowała tam z otoczeniem znakomicie, jak to miało miejsce w Bretanii – p. G.Le Scouëzec, J.R.Masson. „Pierres sacrées de Bretagne”. Wyd. Seuil, Paris 1982

52. O zacietrzewieniu niektórych autorów świadczy m.in. ten fakt, że nawet otaczanie kościołów zielenią póbowali oni tłumaczyć jako „argument” świadczący o przynależności „narodowej” kościołów śląskich – por. J.Dobrzycki („Kościoły drewniane…” s.10) i G.Grundmann („Deutsche Kunst…” s.41)

53. M.Procek.”Sprawozdanie z badań terenowych nad sakralnym budownictwem drewnianym w powiatach gliwickim, rybnickim i tyskim” w: ”Piętnastolecie działalności Muzeum Gliwickiego (1945-1960)”, Gliwice 1961, s. 89-100. Oczywiście wniosek ten jest słuszny nie tylko w przypadku wyżej wymienionych powiatów.

54. Tak np. pojedyncze wejścia w typie A (Syrynia) zbudowano m.in. przy nieistniejącym już kościółku w Lubomii oraz w Pielgrzymowicach (z prostymi zastrzałami)

55. Stosowane było bardzo często w Polsce i Niemczech. K.Thiede w „Deutsche Bauernhäuser” (Leipzig 1934) prezentuje przykłady bram wejściowych w typie A na terenie Niemiec na s. 28,29 i 59 oraz identyczną niemal lecz kamienną na s. 40; typ B (ale prostszy, pojedynczy) na s. 19. Warto zwrócić uwagę, że na samym Śląsku identyczna brama typu A istnieje przy jednym z domów w Bytomiu (Cz. Thullie. „Zabytki architektoniczne…” s.311). Bramki typu B pojedyncze występują również przy kościołach małopolskich, m.in. w Dębnie.

56. Konstrukcja ta też niegdyś bardzo rozpowszechniona. Stosowana zresztą nie tylko w charakterze bramek wejściowych, ale i np. zadaszeń nad studniami, m.in. w Sandomierzu i Kazimierzu Dolnym w Polsce.

57.Kościoły drewniane na Śląsku”, „Z dziejów architektury…”, s. 11-12

58. Pomijając już fakt, że wiele zachodnich kościołów miejskich miało jeszcze przez dłuższy czas pozostać drewnianymi, to odnosi się to kościołów wiejskich. Gdy chodzi o nasze zachodnie sąsiedztwo, por. choćby: O.Schwindrazheim. „Deutsche Bauernkunst”, Wien-Leipzig 1931; np. kościoły w Annaberg i Marienberg (na południe od Chemnitz) jeszcze w XVI w. były drewniane (pierwszy z nich zbudowano w 1498 r., drugi w 1536/7 (p. F.Lőffler. „Stadtkirchen in Sachsen”, Berlin-Dresden 1977, s.201 i 222); w Beerbach (Frankonia) prawdopodobnie w 1488 r. tamtejszy kościół św. Mikołaja był drewniany (a przynajmniej nawa), gdyż wzmiankowano wówczas o drewnie na rozbudowę; w XVI w. Spłonęła kaplica św. Magdaleny w Benzendorf; jeszcze w 1471 r. zbudowano drewniany kościół w Osternhohe (p. „Die Kunstdenkmäler von Bayern: Die Kunstdenkmäler von Mittelfranken. T. XI: Landkreis Lauf a.d. Pegnitz”, Műnchen 1966, s. 51, 76, 345); np. kościół w miejscowości Gross-Schaksdorf był drewniany do 1823 r. (p. „Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg…” s. 174), do dziś zachował się jeden kościół w Sprey. O rozpowszechnieniu sakralnego budownictwa drewnianego świadczą zresztą zachowane do XX wieku drewniane wieże przy kościołach murowanych, np. do jednego z najstarszych kościołów ceglanych w Meklemburgii, w Vietlűbbe k. Gadebusch (pd.-zach. Od Wismar), pochodzącego w swym założeniu z I połowy XIII wieku, nadbudowano wieżę drewnianą w XVII w. Podobny przykład znajduje się w Gransebieth k. Grimmen (na południe od Stralsund). Drewniana wieża zachowała się też przy kościele w Dedelow k. Prenzlau  (p. „Kunstdenkmäler der Bezirke Neubrandenburg, Rostock, Schwerin”, Berlin 1976) itd.

59. H.Dienwiebel, „Oberschlesische…” s. 88-93

60. w związku z różnicami w obrzędach

61. H.Dienwiebel, „Oberschlesische…” s. 89

62. tamże, s. 91

63. niemiecka nazwa Olesna

64. gdyż słowo „Rose” oznacza w j. niemieckim różę

65. Właściwie Marcin Snopek pochodzący z Krakowa. W źródłach historycznych istnieją aż trzy formy nazwiska mistrza: Snopek, Sempek i Senepek (p. J.Dobrzycki „Kościoły drewniane…” s.48; W.Krause  „Westoberschlesische Schrotholzkirchen”, w: „Der Oberschlesier” 1929 s.310 oraz tegoż autora: „Grundriss eines Lexikons bildender Kűnstler…” s.128)

66. J.Dobrzycki w „Kościoły drewniane…” na s. 48 cytuje również jaką zapłatę otrzymał Snopek za swe dzieło: „80 talarów, każdy po 36 groszy, każdy grosz po 12 śląskich halerzy, a ponadto 4 korce żyta, 4 korce pszenicy, 2 korce tatarki, 2 korce jęczmienia, 1 ćwierć jagieł, 1 ćwierć grochu, 30 kwart masła, 2 połcie słoniny, 3 kopy serów, 4 beczki piwa.”

67. „Holzbaukunst…”, s. 51 i 57-60

68. Większość bowiem pozostałych sposobów pochodzi z czasów późniejszych i nie zdobyła sobie dominacji nawet w regionach swego pochodzenia.

69. Taki pogląd reprezentują m.in. tacy znawcy historii architektury jak Tadeusz Chrzanowski i Ksawery Piwocki („Drewno w polskiej architekturze i rzeźbie ludowej”. Wrocław 1981, s.14). Twierdzą oni, że soboty pojawiać się zaczęły ok. połowy XVII w., a więc w okresie przejściowym manieryzmu i baroku.

70. W.Halfar uważa np. („Die oberschlesischen…” s.63), że to właśnie daszki wywodzą się z sobót. Ponieważ do XVII wieku ściany drewnaine stawiano bezpośrednio na ziemi, zatem na wilgoć narażone były w największym stopniu (przez styk z ziemią lub na skutek opadów) spodnie belki konstrukcji ścian (t.zw. „pecki”). Nie ma zatem wątpliwości, że szersze soboty były w stanie lepiej zabezpieczyć i „pecki” i ściany niż węższe przydaszki. Z chwilą jednak wprowadzenia podmurówek pod ściany „strefa krytyczna” przesunięta została ku górze, zatem ochrona ścian przy pomocy daszku okazać się mogła wystarczająca, szerokie soboty zaś zbyteczne.

71. Zwracać uwagę na pewno będzie tutaj fakt datowania pierwszych podmurówek i pierwszych sobót na ten sam czas („XVII wiek”, „połowa XVII wieku”). Mogłoby to sugerować, że pierwsze soboty pojawić się miały akurat wtedy, gdy były już zbędne.  Jest to jednak tylko pozorna sprzeczność. Faktem bowiem pozostawałoby, że w XVII wieku zaczęto dopiero stosować podmurówki, a nie że były one już  wtedy powszechne. Rozpowszechnienie bowiem musiało potrwać jeszcze dłuższy czas, który wystarczył tak na umieszczenie sobót przy nowobudowanych kościołach jak i dobudowywanie ich do starszych obiektów. Zresztą nawet już w okresie silnego rozpowszechniena podmurówek i fundamentów można było uznać, w przypadkach starszych, istniejących od wieków kościołów, dobudowywanie sobót za rzecz prostszą od skomplikowanych  prac związanych z dorabianiem fundamentów od spodu. Tezę tę potwierdzałby fakt zachowania do naszych czasów niektórych kościołów niepodmurowanych. Poza tym przecież datowanie pierwszych sobót na połowę XVII w. Może się okazać błędne, a ściślej mówiąc, zbyt późne.

72. por. W.Krause „Westoberschlesische…” s. 302

73. Ale trzeba tu od razu dodać, że w Małopolsce podobne przykłady też występują. I tak np. odeskowanie w dolnej części posiadają m.in. soboty zbudowane przy kościołach w Zembrzycach, Haczowie, krościenku Wyżnym czy w Sękowej, całkowicie zaś zamknięte w Dębnie i Grywałdzie.

74. Kaplica Altőtting jest mniej więcej tym dla Bawarii czym świątynia w Piekarach dla Górnego Śląska. W kaplicy tej ponadto tradycyjnie od XVIII w. Umieszczane są urny z sercami zmarłych władców bawarskich. To tytułem informacji dla polskiego czytelnika. Gdy zaś chodzi o funkcję obejścia, to jest ono w tym wypadku ochroną mniej może dla ścian samych w sobie, ile raczej dla tego wszystkiego, co zostało na nich zawieszone, m.in. sześćdziesięciu obrazów tablicowych pochodzących z XVI wieku. Chroni przed opadami także pielgrzymów, a więc pełni tę funkcję, od której nazwę wzięły zachowane  przy kościołach drewnianych w Polsce „soboty”

75. W Polsce bowiem, której drewniana architektura zdominowana była przez budownictwo zrębowe, przeważać musiała siłą rzeczy również konstrukcja dachowa charakterystyczna dla takiego budownictwa, a więc konstrukcja ślęgowa oraz wywodząca się z niej konstrukcja płatwiowa. Na Zachodzie, gdzie konstrukcje drewniane wykazywały większe zróżnicowanie, obok dachów ślęgowych (niem. „Ansdach”) i płatwiowych (niem. „Pfettendach”) pojawiających się głównie w Alpach i Skandynawii, wykształciła się już dość wcześnie konstrukcja krokwiowa (niem. „Sparrendach”), czego dowodów dostarczają nam obok liczby zachowanych przykładów archeologia (patrz m.in. „Reallexikon…”) czy przekazy historyczne. Warto zwrócić uwagę nawet na przekazy zachowane choćby w tekstach pieśni staronordyckiej „Eddy”  (p. „Edda. Die Lieder der sogenannten älteren Edda”. Leipzig 1892, p. zwłaszcza „Pieśń o Grimnirze”, s. 71) lub ciekawostką lingwistyczną w postaci faktu istnienia w językach germańskich wspólnego określenia dla krokwi: w języku staroniemieckim („Althochdeutsch”) było to słowo „Sparro”, we współczesnym niemieckim, a także w szwedzkim czy norweskim „Sparre”, w angielskim i holenderskim „spar”, a w islandzkim „sperra”. Słowiańskie języki nie mają takiego wspólnego określenia. Co prawda istnieją podobieństwa między polskim słowem „krokiew” a ukraińkim „krokwa” lub słowackimi „krokva” i „krokvica”, ale już w dolnołużyckim jest to „kozoł”, a w rosyjskim „stropiło”. Zwraca też uwagę podobne do germańskich słowo „sparas” w języku litewskim (obok innego słowa „rastas”)

76. F.Ostendorf. „Geschichte des Dachwerks” Leipzig 1908

77. Być może stanowi to pewną formę pośrednią między dwoma wyżej przedstawionymi typami.

78. por. J.Matuszczak „Z dziejów architektury…” s. 161; „Kościoły drewniane…” s. 24. Oczywiście jest to tylko hipoteza, której słuszności trudno byłoby dowieść ze względu na fakt niezachowania do naszych czasów kościołów drewnianych w Niemczech (poza wyjątkiem w Sprey). Zresztą nie można wykluczyć również innych ewentualności, gdy chodzi o przyczynę zróżnicowania wysokości dachów nad nawami i prezbiteriami (patrz rozdział „Podsumowanie”)

79. L.Burgemeister „Die Holzkirchen…” s.31; J.Strzygowski „Der vorromanische…” s.430

80. H.Dienwiebel “Oberschlesische…” s. 94 i dalsze

81. W tym ostatnim wypadku Dienwiebel wskazując na fakt, że konstrukcja taka nie odpowiada wymaganiom stabilności, wyciąga wniosek o upadku sztuki ciesielskiej (“Oberschlesische…” s.94). Warto tutaj dodać, że istnieją na Śląsku takie kościoły drewniane, w których obok płaskiego przekrycia nawy występuje także kolebka w części prezbiterialnej. Fakt ten tłumaczy Dienwiebel tym, że nawa ze względu na swe większe rozmiary wymagała silniejszej i stabilniejszej więźby niż prezbiterium. Opierając się zaś na tekstach protokołów wizytacyjnych stwierdza on, że w wielu wypadkach podczas remontów nawy były jedynie odnawiane, podczas gdy prezbiteria przebudowywano całkowicie (tamże, s. 99)

82. Konstrukcje takie pojawiły się najpierw w Niemczech około 1400 roku w wiązarach dachów budowli świeckich (p. J.Raczyński. „Przyczynki do historii ciesielskich konstrukcji dachowych w Polsce”, Warszawa 1930, s. 7 i 22)

83. Prezentowane przez Raczyńskiego polskie przykłady z Kazimierza Słupeckiego (ze storczykiem zredukowanym u góry) oraz z Brodnicy (bez storczyka) również nie posiadają kolebek („Przyczynki…” s. 23). Nawiasem mówiąc przykład podobny do tego z Kazimierza Słupeckiego (tyle, że bez redukcji storczyka u góry) odnotowano w zbudowanym w latach 1672-75 kościele wiejskim w Bertsdorf k. Zittau w Saksonii (p. M.Wackernagel. „Die Baukunst des 17. und 18. Jahrhunderts”, t.2: „Baukunst des 17. und 18. Jahrhn. in den germanischen Ländern”, Leipzig b.r.w., s. 92).  W ogóle dość dużo “leżących stolców” w kościołach wiejskich znajduje się na obszarach sąsiadującego ze Śląskiem obecnego pogranicza Polski i Niemiec. I tak wydany w 1939 roku tom V katalogu zabytków Brandenburgii odnotowuje na małym obszarze w okolicach miasta Forst  (Niemcy) oraz Żar i Żagania aż 16 przykładów stosowania tych konstrukcji w kościołach wiejskich i to w rozmaitych odmianach: z kolebkami i bez kolebek, ze storczykami i bez nich. Nas zainteresuje tutaj z pewnością przykład ze wsi Drożków (w katalogu figuruje jako „Droskau”) podobny do przedstawionego przez Raczyńskiego wiązara z Brodnicy (tyle, że bez belki stropowej) oraz przykład z Gross Schacksdorf, niemal siostrzany prezentowanego w niniejszym tekście wiązara z Boroszowa (schemat B), posiadającego jak i on kolebkę. W przeciwieństwie jednak do boroszowskiego, wiązar z Gross Schacksdorf wzmocniony jest leżącymi stolcami i przez to solidniejszy („Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg…” s. 417-422). Nawiasem mówiąc leżące stolce pojawiały się nie tylko w kombinacjach ze storczykiem, ale nawet z dachem płatwiowym! Ciekawy przykład takiego właśnie rozwiązania w budynku stodoły z 1650 roku znajduje się w miejscowości Heuchling we Frankonii („Die Kunstdenkmäler von Bayern…” s. 117)

84. m.in. W.Halfar („Die oberschlesischen …” s.48) I J.Matuszczak (“Z dziejów architektury…” s.122-123)

85. To właśnie istnienie wież skłoniło Glogera do stwierdzenia, że „wszystkie kościoły i klasztory polskie były pierwotnie miejscami obronnemi.” („Budownictwo drzewne…” s.5). Na poparcie swej tezy cytuje m.in. fakt z historii kozaków zaporoskich, a konkretnie z opisu nowej Siczy: „Na samym końcu placu przestronnego, gdzie odbywały się narady wojskowe, znajdowała się cerkiew założona w roku 1734, nieopodal której stała dzwonnica o dwu piętrach, drewniana, z czterema oknami dla dział.” (s.11). Drewniane wieże obronne znalazły się zresztą w siedliskach ludzkich bardzo wcześnie, jak o tym świadczą chociażby małe grody frankońskie, pośrodku których na wzniesieniu stawiano wieże. Grody takie istniały między V a VIII wiekiem n.e. (p. rycina w: „Handbuch der Bildenden & gewerblichen Kűnste”, t.I Leipzig 1980 – reprint oryginalnego wydania z lat 1877/78, s.323)

86. Początki kościoła sięgają XIV wieku, kiedy to „3 lutego 1303 podczas poświącenia kościoła w Lubomii, mieszkańcom założonej na prawie polskim wsi Syrima polecono, aby składali datki proboszczowi Lubomii” (na budowę kościoła – przyp. MM). W 1305 roku „Giselher, proboszcz Raciborza, na polecenia biskupa wrocławskiego Henryka, zakłada kaplicę we wsi Major Syrena” (cyt. za: H.Neuling. „Schlesiens Kirchorte und ihre kirchliche Stiftungen…”). Obecny budynek kościołóa pochodzi z roku 1510. Wieża natomiast zbudowana została dopiero w roku 1679 i wtedy też wymieniona została w protokole wizytacyjnym („Visitationsberichte…” t.II s. 132)

87. Czyni tak m.in. Dienwiebel („Oberschlesische…” s.122). Nie jest to wykluczone, zwłaszcza że późniejsze wieże przeważnie wznoszono również w konstrukcji szkieletowej.

88. Swego czasu w niektórych zakonach istniały przepisy zakazujące stawiania wież

89. „Die Oberschlesischen…” s.50

90. Matuszczak np. datuje początek tego procesu na XVI wiek („Z dziejów architektury…” s.131)

91. „Visitationsberichte…”

92. Obok protokołów wizytacyjnych sprzed paru wieków na rozpowszechnienie niegdyś drewnianych kościołów z wieżami stojącymi osobno wskazuje również fakt przetrwania ich schematu w szeregu przykładów kościołów przebudowanych swego czasu na murowane. Szczególnie silnie jest to natomiast widoczne tam, gdzie wieża pozostała drewniana w całości (jak w Bochni) lub w części (jak w Sadowie)

93. Konstrukcje słupowe wież występują jeszcze w naszych cerkwiach drewnianych na wschodzie kraju oraz częściowo na Ukrainie. Im dalej jednak na wschód, tym większa liczba wież zrębowych (p.m.in. w: „North Russian Architecture”, Moskwa 1972 i: H.Faensen, W.Iwanow. „Altrussische Baukinst”, Berlin 1973). Przykłady wież zrębowych istnieją także w Skandynawii.

94. Pogląd ten był później bezkrytycznie przejmowany przez niektórych polskich autorów i traktowany przez nich niemalże jako jeden z argumentów przynależności narodowej śląskich kościołów drewnianych w kulturowym sensie, często bez poruszania rzeczy najważniejszej, a mianowicie zasad statyki

95. F.Kopkowicz jakby odcina się w związku z tym od tradycji wież obronnych. Może nie całkiem słusznie: w końcu bowiem znaczenie stateczności dla wież obronnych było nie mniejsze niż dla kościelnych (p. F.Kopkowicz. „Ciesielstwo polskie”, s.29)

96. Możnaby się dziwić, czemu Lutsch zaliczył zwężające się ku górze wieże drewniane wyłącznie do grupy słowiańskiej, skoro musiał znać podobne przykłady w Niemczech czy choćby w krajach skandynawskich. Ale ostatecznie błędy, nawet poważne, zdarzają się w nauce często, zwłaszcza w początkowych okresach badań. W końcu Dietrichson też się pomylił, uważając, że norweskie kościoły „stav” są tylko drewnianym naśladownictwem romańskiej bazyliki, a Burgemeister błędnie przyznał chronologiczne pierwszeństwo kolebce w istniejących dachach krokwiowych kościołów Śląska bez dokładniejszych badań więźby. Błędy takie same w sobie nie byłyby żadną tragedią. Gorzej jednak, gdyby miały być bezkrytycznie przejmowane, a zwłaszcza tendencyjnie wykorzystywane.

97. p. Cz. Thullie.”Zabytki architektoniczne województw katowickiego i opolskiego”, Katowice 1969, s.230; tegoż autora: „Zabytkowe dzwonnice drewniane w Polsce”, w: „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury”, t.III 1969, s.119-133

98. Kościół ten pochodzi najprawdopodobniej z pierwszej połowy XIV wieku, później był przebudowywany. Nawiasem mówiąc jest to kościół zapewne dobrze znany w Niemczech miłośnikom Jana Sebastiana Bacha. Kompozytor brał w nim bowiem ślub w październiku 1707 roku (p. S.Scharfe. „Deutsche Dorfkirchen”, leipzig 1934, s.59)

99. por. rycina w: „Handbuch der Bildenden & gewerblichen Kűnste”, s. 360

100. Podane tu zostały przykłady tak istniejące jak i nieistniejące (w tym ostatnim wypadku znane z rysunków lub fotografii). Przedstawione są zarówno wieże osobno stojące jak i dołączone do budynku kościoła.

101. Chodzi tu głównie o motyw koła, że środka którego wybiegają łukowo poprowadzone promienie. Jest to (i był od tysiącleci) bardzo częsty motyw zdobniczy w kulturze ludów indo-europejskich. U nas spotkać go można w szeregu przykładów, choćby na sosrębie sieni t.zw. Domu Długosza w Sandomierzu (w formie wklęsłej), zaś na terenach niemieckojęzycznych chociażby na drzwiach zabytkowego ratusza w Bazylei w Szwajcarii (w formie wypukłej)

102. Hermann Phleps. „Holzbaukunst. Der Blockbau”, s. 185, 220

103. tamże, s.163, przykład 2

104. tamże, s.183; por. S.Szymański “Wystroje malarskie…”

105. „Skandinavien”, Berlin 1930

106. L.Burgemeister, E.Wiggert. „Die Holzkirchen…” s.23

107. H.Luchs “Oberschlesische Holzkirchen…” s.120

108. Kościół w Pniowie o mały włos nie przestał istnieć już w 1921 roku, gdy płonął podczas III Powstania Śląskiego (było to zaledwie 7 lat po zabiegach restauratorskich prowadzonych pod kierunkiem Ludwiga Burgemeistera). Wtedy jednak zdołano ogień z najwyższym trudem ugasić. Gdy zapalił się w 1956 roku, pomoc przybyła już za późno. Co się zaś tyczy słynnej polichromii tego kościoła, to Felix Nowak informował swego czasu o sporządzeniu jej kopii i umieszczeniu jej na suficie jednej z sal Kunstakademie w Charlottenburgu (F.Nowak. „Die Schrotholzkirche in Pniow”, w: „Der Oberschlesier” 11: 1929, s.315)

109. J.Matuszczak „Kościoły drewniane…”, s.21

110. F.Heinevetter. „Die Schrotholzkirche Mariae Himmelfahrt…” w: “Gleiwitzer Jahrbuch” 1927, s.187-8, wraz ze zdjęciem fragmentu malowidła. Kościół ten pochodzi z XV stulecia, należał zatem do dwóch najstarszych zachowanych kościołów drewnianych Śląska oraz do kilku najstarszych kościołów drewnianych w całej Polsce. Jeśli w latach dwudziestych nie popełniono pomyłki przy datowaniu polichromii, to oznacza to, że mamy do czynienia z jedną z najstarszych zachowanych polichromii kościoła drewnianego w Polsce. Stan techniczny kościoła był w latach 1980-tych i jeszcze w początku 1990-tych rozpaczliwy. Zachodziła wręcz obawa, że jego los mógł sią „dokonać” jeszcze przed rokiem 2000 (por. fotografie zamieszczone obok jego opisu). Po spłonięciu kościoła w Łączy byłby teraz akurat tym najstarszym, ale podczas prac restauratorskich w latach 1990-tych usunięto stare belki zrębowe ze ścian kościoła, zastępując je nowymi. Autentyczne jest obecnie jedynie wnętrze wraz z wyposażeniem. Wraz z XV-wiecznymi belkami zniknęły więc i resztki XV-wiecznej polichromii (ciekawe gdzie się one teraz znajdują?).
 
111. St.Szymański. „Wystroje malarskie kościołów drewnianych”, Warszawa 1979, s.122 i 136-138

112. tamże
 
113. tamże, s.135

114. L.Burgemeister „Die Holzkirchen…” s.16

115. Sądzi się tak na podstawie napisu na północnej ścianie prezbiterium, który wyglądał następująco:                      THEoVILOS HofmAnus
         ANATO 1622 

Oprócz niego w kościele tym wypisane były także trzy inne daty: 1655, 1755 oraz 1201. Ta ostatni podana w formie „1Z01”. Niewykluczone, że pierwszy kościół drewniany rzeczywiście zbudowano tam wtedy. W każdym jednak razie istniał tam już na początku XV wieku, jak to wiemy z datowanego 4 grudnia 1408 r. dokumentu w języku niemieckim. W dokumencie tym mowa jest o przekazaniu przez księcia Opavy i Raciborza jednemu z jego stronników gruntu, „który leży w tym miejscu naszej wsi, zwanej Aldedorf („Stara Wieś” – przyp.MM), koło Pszczyny, i graniczy z jednej strony z ogrodem Hempila Schneidera, położonym obok kościoła umiłowanej świętej Jadwigi, z drugiej strony graniczy z nim ojcowizna Maćka Scheffera.” (p. Emil Zellner. „Die Kirche zu St. Hedwig bei Pless”, w: “Oberschlesische Heimat” VIII 1, s.7)

116. Przez Josefa Jungnitza, w czterech tomach, każdy tom zawiera protokoły wizytacji kościołów jednego archidiakonatu. I tak w 1902 r. wydano protokoły wizytacji archidiakonatu wrocławskiego, w 1904 – opolskiego, w 1907 – głogowskiego i w 1908 – legnickiego

117. Wymiary te podawano w łokciach, przy czym stosowano t.zw. „łokieć wrocławski” wynoszący 0,628 m. Wymiary podawano na ogół w przybliżeniu. Długość kościoła stanowiła długość nawy i prezbiterium (bez wieży!), szarokość natomiast szerokość nawy.

118. J.Chrząszcz. „Geschichte der unter Rachowitz vereinigten Pfarreien von Rachowitz, Schierakowitz, Boitschow und Latscha”, Gleiwitz 1904, s. 13; „Visitationsberichte…” t.2, s. 110

119. F.A.Zimmermann. „Beyträge zur Beschreibung von Schlesien”, t.7, s.187

120. por. M.in.: J.Matuszczak. „Architektura drewnianych kościołów ewangelickich w powiecie kluczborskim”; G.Hultsch. „Aus der Geschichte der schlesisch-polnisch sprechenden Gemeinden”, w:”Jahrbuch fűr Schlesische Kirche und Kirchengeschichte” 1956, s.60-88.

121. J.Matuszczak. “Architektura drewnianych kościołów ewangelickich…”, s.37

122.Cz.Thullie, „Zabytki architektoniczne województw…” s.62

123. Miał w każdym razie szereg rozmaitych możliwości. Na ogół zwykło się sądzić, że człowiek pochodzący z regionu pogranicza dwóch nacji mógł należeć do jednej z nich, że zatem miał dwie możliwości. Tymczasem nic bardziej błędnego! Miał bowiem nie dwie, lecz cztery możliwości. W przypadku pogranicza polsko-niemieckiego mógł on: 1) być Polakiem, 2) być Niemcem, 3)uważać się za Polaka i Niemca równocześnie i wreszcie 4) nie przyznawać się do żadnej z tych nacji, uważając się za kogoś odrębnego od nich (na przykład po prostu za Ślązaka, tak jak to ma dalej miejsce w szeregu wypadków na Górnym Śląsku). Jeżeli wziąć pod uwagę kilka dalszych wchodzących w grę narodowości (tu: Czesi, Morawianie, Słowacy, Węgrzy), to i liczba tych możliwości też rośnie odpowiednio do tego.

124.Th.Konietzny. „Sagen, Spukgeschichten, Erzählungen und Volksbräuche von Radoschau im Kreise Cosel OS”, Cosel 1933, s.30
 
125. E.Widera. “Das Kirchlein in Laskowitz und sein Mumienschatz”, w: “Oppelner Heimatblatt” 1926/27, nr 6

126.tamże

127.tamże

128.tamże

 129. Nawiasem mówiąc w Niemczech zakazy stosowania konstrukcji zrębowej pojawiać się zaczęły od XVI wieku (p. Karl Baumgarten.”Das deutsche Bauerbhaus”, Berlin (Ost) 1980, s.24), czyli że „okupanci” stosowali te zakazy u siebie o 2 wieki wcześniej niż na Śląsku. Spowodowało to wyparcie konstrukcji zrębowej aż do południowych Niemiec. Samo zaś stosowanie zakazów świadczy m.in. o poważnym rozpowszechnieniu niegdyś tej konstrukcji w Niemczech. Nie zakazuje się przecież czegoś, co nie ma żadnego lub prawie żadnego zastosowania.

130. W granicach 400, gdyż obok ok. 140 kościołów śląskich istnieje tu ponad 200 kościołów małopolskich, poza tym mniej już liczne kościoły wielkopolskie, mazowieckie, pojedyncze przykłady z Warmii i Mazur (dawn. „Ostpreussen”) oraz kilkadziesiąt drewnianych cerkwi.

131. Mała liczba zachowanych do naszych czasów kościołów i wież drewnianych w Niemczech stała się powodem większego w niniejszym tekście eksponowania ich przykładów rozsianych na dużym obszarze. Nawiasem mówiąc właśnie rozsianie tych niewielu przykładów na dużym obszarze świadczy samo w sobie o wielkim niegdyś rozpowszechnieniu tam tego budownictwa. Poza faktami już przytaczanymi można zwrócić jeszcze uwagę, że o rozpowszechnieniu niegdysiejszym dudownictwa drewnianego w Niemczech świadczy pośrednio też fakt występowania tam nazw miejscowości (głównie wsi), takich jak „Holzdorf”, „Holzendorf”, „Holzhausen”, „Holzhäuser” czy wreszcie „Holzkirch” i „Holzkirchen”

132. Np. w kształtowaniu obramień otworów drzwiowych, na co zwrócił uwagę Krassowski („Ze studiów nad detalami zabytkowych konstrukcji ciesielskich” w: „Kwartalnik architektury i urbanistyki”, t.VII, z. 1, Warszawa 1962, s.24 (powołując się zresztą na pracę H.Phlepsa)
 
133. Charakterystyczne, że prostokąt przeważa również w drewnianych kościołach innego zachodniego regionu Polski, a mianowicie Wielkopolski (p. M.Pawlaczyk. „Kościoły w Wielkopolsce…”)

134. Przypuszczenie to wynika ze względów czysto estetycznych. Nie ma bowiem wątpliwości, że wydłużona sylwetka kościoła korzystniej prezentuje się, gdy wysokość jej dachów jest zróżnicowana. W przypadku stosunkowo niewielkich długości kościołów budowanych na rzutach kwadratów, zróżnicowanie takie nie stanowiło konieczności (jak w Małopolsce). Oczywiście można wskazać na przykłady zróżnicowania wysokości kalenicy kościołów o nawie kwadratowej (Szczepanek, Katowice), tak jak zresztą znajdą się, np. w Miedźnej czy Komorowicach (od pewnego czasu stojący w Krakowie) kalenice prowadzone na jednej wysokości. Regułą jest jednak na Śląsku nawa prostokątna (nawet jeśli często zbliżona do kwadratu) oraz zróżnicowanie wysokości dachów.

135. Upatrywanie w stosowaniu tych czy innych form czy konstrukcji wyróżnika charakterystycznego dla tych czy innych ludów nic nie znaczy, jeśli nie wyjaśnia się powodów, dla których tak się stało. Rozpowszcechnienie na pewnych obszarach jednych konstrukcji przy znikomości drugich da się wyjaśnić racjonalnie, jak to czyni np. Eberhard Deutschmann w odniesieniu do Łużyc (E.Deutschmann.”Lausitzer Holzbaukunst unter besonderer Wűrdigung des sorbischen Anteils”, Bautzen 1959, s.21): „W Spreewaldzie fachwerk daremnie usiłował wyprzeć zrębówkę, gdyż nie sprostał panującym tam warunkom klimatycznym i gruntowym. Tak więc rodzima zrębówka zachowała po dziś dzień przewagę nad wszystkimi innymi konstrukcjami. Na obszarze Lausitzer Heide zrębówka dzięki obfitości drewna była najekonomiczniejszym sposobem budowania. Również tutaj fachwerk przeniknął śladowo. Był on rozpowszechniany szczególnie przez właścicieli ziemskich, którzy chcieli zahamować rozrzutną zrębówkę dla ochrony swych lasów. Fachwerk nie mógł się jednak i tu wybić, gdyż mieszkańcy znali się tylko na zrębówce. To założenie poparte jest faktem, że stojące w tym czystym obszarze budownictwa zrębowego nieliczne budowle fachwerkowe na skutek nieodpowiedniego wykonania są w o wiele gorszym stanie niż rodzime budowle zrębowe mające ten sam wiek. To samo zjawisko wykazał Hellmigk również dla Górnego Śląska.”Do fragmentu tego nie trzebaby niczego dodawać, gdyby nie jedno zdanie, które powodować może szereg nieporozumień:

 „Fachwerk nie mógł się jednak i tu wybić, gdyż mieszkańcy znali się tylko na zrębówce”Przede wszystkim znali się oni nie tylko na zrębówce, ale rozumiemy, że tu porównano jedynie dwie techniki, t.j. zrębówkę i fachwerk. Czy jednak rzeczywiście fachwerk nie rozpowszechnił się tam dlatego, że mieszkańcy się na nim nie znali? Spróbujmy przyjrzeć się temu zagadnieniu bliżej:

Fachwerk jest konstrukcją znacznie młodszą od zrębowej. Stało się tak dlatego, że do fachwerku stosować trzeba doskonalsze narzędzia niż te, które wystarczały niegdyś do prostej konstrukcji zrębowej. Belki trzeba staranniej obrabiać i wygładzać. Tak więc gdy konstrukcja zrębowa rozwijała się już w Europie od dłuższego czasu, fachwerk dopiero się pojawił. Kto wtedy znał się na nim? A jednak z biegiem czasu rozprzestrzenił się on na pokaźnych obszarach i wypierać zaczął konstrukcję zrębową. Dlaczego zatem na Łużycach do tego nie doszło? Odpowiedź na to pytanie zawarta jest w cytowanym fragmencie tekstu Deutschmanna: „…zrębówka dzięki obfitości drewna była najekonomiczniejszym sposobem budowania” na tym obszarze. Rzecz w tym, że fachwerk nie rozprzestrzenił się na Łużycach nie dlatego, że mieszkańcy się na nim nie znali. Wręcz przeciwnie: to dlatego oni się na nim nie znali, że się tam nie rozpowszechnił. A nie rozpowszechnił się tam dlatego, że nie było takiej potrzeby. Potrzeba jest nie tylko matką wynalazków. Jest ona również matką rozpowszechniania tych wynalazków. Tylko konieczność istnienia pewnej konstrukcji może skłonić do jej masowego stosowania, samą propagandą czy nakazami osiągnąć tego nie sposób. I dopiero konieczność stosowania jest w stanie wyrobić w budowniczych coraz większą umiejętność posługiwania się daną konstrukcją, a z czasem doprowadzić ich do mistrzostwa. Takiego chociażby, jakie w fachwerku osiągnęli cieśle niemieccy, którzy w pewnym okresie zaczęli robić z nim dosłownie to, co chcieli, ciągle go udoskonalając do tego stopnia, że szereg budowli wykonanych w tej konstrukcji należy wciąż do wybitnych zabytków architektury niemieckiej. Z pewnością fachwerki łużyckie do nich się nie zaliczają.

I to dochodzimy do sedna sprawy. Stopień mistrzostwa jest miarą przyswojenia sobie danej konstrukcji. Zostawmy na chwilę fachwerki łużyckie i przyjrzyjmy się, jak wykonane są przykłady konstrukcji zrębowych np. domów mieszkalnych w południowych Niemczech, Austrii czy Szwajcarii, a także przykłady budownictwa zrębowego w Szwecji i Norwegii: obserwując solidność i staranność wykonania wielu spośród nich, nie możemy mieć dłużej żadnych wątpliwości: tę konstrukcję przyswojono tam sobie dobrze. Nie ma mowy o tej nieudolności, jaką Deutschmann zaobserwował w fachwerkach łużyckich! Jeszcze jeden to dowód na to, że nie można samego faktu stosowania zrębówki na obszarach przez wieki mieszanych etnicznie traktować jako „dowodu rozstrzygającego” o przynależności budownictwa do tej czy innej jednej tylko grupy etnicznej.

136. Nie zmienia tego faktu nawet to, że wieże ze ścianami pochyłymi w większym stopniu dominują we wschodniej części Górnego Śląska niż na Opolszczyźnie i na Dolnym Śląsku. Fakt częstszego występowania wież bez ukosów ściennych w części zachodniej regionu niż we wschodniej nie był bynajmniej spowodowany większą liczebnością tam żywiołu niemieckiego i jego wpływem na rezygnację z „formy słowiańskiej” lecz bliskością obszarów występowania kamienia budowlanego, a co za tym idzie – wpływem wzorów architektury murowanej. Za przykład porównawczy służyć tutaj mógłby obszar diecezji sandomierskiej, nie będący przecież żadnym rejonem pogranicza. Bastrzykowski prezentuje w swej pracy („Zabytki kościelnego budownictwa drzewnego w diecezji sandomierskiej”, Warszawa 1930) 25 tamtejszych kościelnych dzwonnic drewnianych. Spośród nich jedynie osiem posiada owo „słowiańskie piętno” w postaci pochyłości ścian. Wreszcie stara pieczęć toruńska (przedstawiona również w niniejszym tekście) z wizerunkiem baszty też może tylko służyć jako dowód długiego stosowania tego typu wież w tej części Europy oraz pokrewieństwa wież kościelnych i obronnych, nigdy jednak jako dowód ich wyłącznie słowiańskiego rodowodu i to przynajmniej z trzech powodów:1) jest to pieczęć z czasów krzyżackich,
2) założycielami Torunia byli Krzyżacy,
3) w czasie, z którego ta pieczęć pochodzi (rok 1300), Toruń był miastem o przewadze ludności niemieckiej.

137. H.Dienwiebel („Oberschlesische…” s. 103-108); W.Krassowski (“Ciesielskie znaki montażowe w XV i pierwszej połowie XVI w.” W: „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 5: 1957, nr ¾, s.503-518)

138.W.Krassowski „Ze studiów nad detalami…”

139. tamże, s.25: „Czyżby więc ośrodek, w którym wykształcono odmianę „Rähmbau”, był położony między Gelnhausen i Alsfeld a Haczowem? Czy poszukując go należy zwrócić szczególną uwagę na Śląsk, tak w XII-XIV w. aktywny kulturalnie i gospodarczo, a znajdujący się w połowie drogi dzielącej Hesję od Małopolski?”.
Fragmenty takie jak ten powyższy pokazują ponadto, że wszelkie „germanofobiczne” komentarze i diatryby autorów polskich ograniczały się jedynie do sytuacji, gdy charakteryzowano architekturę bezpośredniego pogranicza polsko-niemieckiego. Gdy bowiem charakteryzowano przykłady znajdujące się bardziej w głębi kraju, autorzy śmielej, bardziej otwarcie i bez zbytnich „narodowych zahamowań” byli w stanie brać pod uwagę możliwość krzyżowania się wpływów kulturowych, rzemieślniczych i artystycznych.

140. Zatem nie da nam wiele (w odniesieniu do obszarów pogranicza i wymieszania etnicznego) odwołanie się np. do mapek ilustrujących zasięgi języków, zwłaszcza w fromie, w jakiej uczynił to Leszek Itman, ograniczając się wyłącznie do mapki zasięgu języka polskiego (wg Rosponda). Cóż bowiem z tego, że język polski używany był na obrazowanych przez L. Itmana obszarach, jeśli wiadomo, że obszary te leżały jednocześnie w zasięgu języka niemieckiego?

141. Itman stawia dwa zasadnicze pytania w tej sprawie:
Dlaczego w większym stopniu i wcześniej zanikały kościoły drewniane tam, gdzie ich stosunek procentowy w XVII wieku był niższy? Oraz: Dlaczego od początku rozwoju sieci kościelnej w średniowieczu na terenach północno-wschodnich zagęszczenie kościołów drewnianych było wyższe niż w zachodnich i środkowych? Według Itmana czynnikiem powodującym powyższe fakty był czynnik etniczny. Nie negując faktu szybszego rozpowszechniania się architektury murowanej na Zachodzie (a więc i w Niemczech) oraz możliwości oddziaływania u nas w tym właśnie kierunku niemieckiego osadnictwa, stwierdzić trzeba, że jest to argument bardzo wątpliwy. Zwrócono już na to uwagę w niniejszym tekście. Biorąc zaś pod uwagę fakt sąsiedztwa takich obszarów Śląska, w których, jak to ustalił sam L. Itman, budownictwa drewnianego prawie nie było i to już od czasów poprzedzających kolonizację niemiecką (s. 17-18 pracy L. Itmana) oraz fakt mniejszego zalesienia w zachodniej części Dolnego Śląska, możnaby wręcz założyć, że odpowiedź na dwa powyżej przytoczone pytania Itmana zawarta jest w nich samych, a zatem, że właśnie dlatego od początku rozwoju sieci kościelnej zagęszczenie kościołów drewnianych na terenach północno-wschodnich było wyższe i że w zachodniej części Dolnego Śląska kościoły drewniane dlatego właśnie szybciej zanikały, że od początku było ich tam mniej. Roli zaś czynnika etnicznego nie można tu przeceniać. Wspomniano tu już o tym, porównując pod tym względem Śląsk z Wielkopolską i Mazowszem, ale tu ograniczmy się tylko do Śląska: jest rzeczą stwierdzoną, że we wschodniej części Górnego Śląska osadnictwo niemieckie grupowało się w dużej mierze w rejonie Kluczborka i Olesna. Nawet jeśli przyjąć, że w tamtejszych wsiach jeszcze w końcu XVII wieku przeważał język polski (por. F.A.Zimmermann. „Die Beyträge zur Beschreibung von Schlesien” t.1 „Zweytes Stűck” s.8, Brieg 1783), to liczebność niemieckiego osadnictwa była i tak duża w porównaniu z pozostałymi obszarami wschodniej części Górnego Śląska. Faktem pozostaje równocześnie, że to właśnie tam zagęszczenie kościołów drewnianych było i pozostało największe na całym Śląsku (por. Mapka w niniejszym tekście). Obecnie na obszarze dawnych powiatów oleskiego i kluczborskiego zachowało się około 40 kościołów drewnianych, co oznacza, że ten nieduży terytorialnie rejon posiada ¼ do 1/3 wszystkich śląskich kościołów drewnianych. Jeśliby przypisywać tu czynnikom etnicznym tak wielką rolę, jak czyni to Leszek Itman, rezultat taki byłby nie do pomyślenia





Kościoły drewniane – Wyjaśnienie ważniejszych pojęć występujących w tekstach

27 07 2009

Konstrukcja zrębowa: konstrukcja, w której ściany wznoszone są z bierwion (belek) układanych jedno na drugim i łączonych w narożnikach węgłami, to znaczy skrzyżowaniami zapobiegającymi rozsunięciu się belek.

Konstrukcja sumikowo-łątkowa: konstrukcja, w której ściany wznoszone są z pionowych słupów (łątek) posiadających wyżłobienia, w które wpuszcza się poziome belki zwane sumikami.

Konstrukcja szkieletowa (fachwerkowa): konstrukcja, w której ściany wznoszone są w formie szkieletu z pionowych, poziomych i ukośnych elementów. Wolne przestrzenie pomiądzy tymi elementami wypełnia się gliną, cegłami lub oszalowaniem z desek. Odmianą konstrukcji szkieletowej jest spotykana w wieżach drewnianych konstrukcja słupowa.

Konstrukcja przysłupowa: konstrukcja polegająca na odciążeniu ścian (najczęściej zrębowych) przez ustawione przed nimi słupy, na których opiera się wyższa kondygnacja, ściana szczytowa lub dach.

Dach ślęgowy: dach dwuspadowy, w którym pokrycie (głównie deski) spoczywa na poziomych elementach belkowych (ślęgach) ułożonych równolegle do siebie w pewnej odległości i wspartych końcami na szczytowych, trójkątnych ścianach budynku. Konstrukcja ta wywodzi się ze zrębowej konstrukcji ścian.

Dach płatwiowy: dach, którego nośnymi (konstrukcyjnymi) elementami są poziome belki zwane płatwiami, spoczywające – tak jak ślęgi w dachach ślęgowych – na mocnej podstawie w postaci ścian poprzecznych.

Dach krokwiowy: dach, w którym elementami konstrukcyjnymi są pochyłe belki zwane krokwiami. W celu wzmocnienia konstrukcji wprowadzano niejednokrotnie usztywnienie w postaci jętek, storczyków, płatwi, stolców i zastrzałów (p. rysunek).

Faseta: zaokrąglenie łączące sufit ze ścianą (p. rysunek).





Archiwalne teksty protokołów wizytacyjnych diecezji wrocławskiej

27 07 2009

Zachowane do naszych czasów protokoły wizytacyjne diecezji wrocławskiej pochodzą z końca XVI wieku oraz z XVII i XVIII w. Spośród badaczy historii drewnianych kościołów górnośląskich najobficiej korzystał z nich Herbert Dienwiebel (“Oberschlesische Schrotholzkirchen”, Breslau 1938). Część z nich została zresztą wydana drukiem w początkach XX stulecia w opracowaniu Josefa Jungnitza („Visitationsberichte der Diőzese Breslau” Breslau 1902-1904) ). Dotyczy to protokołów archidiakonatu opolskiego z lat 1652, 1679 i 1687/88 oraz archidiakonatu wrocławskiego z lat 1579/80, 1651 i z lat 1666/67/70.

W protokołach archidiakonatu opolskiego z lat 1679 oraz 1687/88 znajdujemy protokoły z wizytacji parafii w Zębowicach i tamtejszego kościoła pod wezwaniem Matki Boskiej. I te zostały zacytowane poniżej w swych najciekawszych fragmentach. Przetłumaczenie ich treści z łaciny na język polski zawdzięczam nieżyjącemu już znacznie starszemu „koledze szkolnemu”, panu mgr praw Adamowi Dawidowiczowi (ukończył tę samą szkołę średnią co ja – nazywającą się przed wojną Państwowym Gimnazjum Męskim, a obecnie III Liceum Ogólnokształcącym im. Adama Mickiewicza w Katowicach).

Protokoły zawierają informacje odnoszące się, rzecz jasna, nie tylko do spraw architektury. Można tam znaleźć szereg danych dotyczących życia parafialnego, dochodów itd. Stanowią więc interesujące uzupełnienie posiadanych już wiadomości.

A oto ich treść:

Protokół wizytacji parafii z 8 września 1679 roku

Kościół parafialny we wsi Zębowice („Zembowic”) pod jurysdykcją czcigodnego pana Jana Błonkowskiego („Ioannis Blonkowski”), odłamu luterańskiego, wizytowany 8 września. Stojący od niepamiętnych czasów kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Błogosławionej Dziewicy zbudowany jest z drewna. Niekonsekrowany. Wnętrze jego barwne zarówno w stropie kasetonowym jak i w górnej części ścian; przyległa do kościoła zakrystia, również drewniana, solidnie zabezpieczona („bene munita”). Wieża dzwonowa, także drewniana, z dwoma dzwonami, po północnej stronie kościoła stojąca. Cmentarz otoczony roślinnością.

Do patronatu pretenduje wyżej wymieniony pan Jan Błonkowski z Dombschűtz.

Opiekunowie kościoła Christophorus Woraczek i Georgius Woytassek okazali regularnie prowadzone księgi. Opowiadali między innymi, że czcigodny pan Jan Błonkowski zezwolił Żydowi przy święcie Najświętszej Marii Panny prowadzić wyszynk na kościelnym gruncie. Poleciłem, aby Żyd był w przyszłości z miejsca świętego odpędzony i wykluczony.

Ołtarz główny, wzniesiony z cegieł, niekonsekrowany, jednakże stosownie pokryty obrusami. Struktura ołtarza szafiasta wykonana artystycznie, malowana i złocona, posiadająca dwie kondygnacje z malowanymi obrazami. Są i dwa inne ołtarze, jeden w części północnej, na którym stoi statua Błogosławionej Dziewicy, drugi od południa z obrazem św. Walentego, ozdobnie malowanym.

Tabernakulum ołtarza głównego, w którym przechowywana jest puszka z Przenajświątszym Sakramentem, rzeźbione i malowane. Baptysterium barwnej struktury, w której mieści się miedziana misa z wodą chrzcielną, tam też przechowywany jest olej święty.

Wyposażenie: kielichy srebrne pozłacane 2 z patenami, monstrancja srebrna pozłacana, cyborium srebrne, krzyże srebrne 2, jeden duży , drugi mały, jedwabne ornaty w 6 barwach na codzień i na święta, i jeden czarny z adamaszku, alby 4, komże 3, obrusów 6, strophiola 20, ampułki srebrne 2, ampułki cynowe 2, mszał rzymski, chorągwi 8, vela 4, korporały 4, puryfikatoria 4, antipendia 3, kandelabrów cynowych 6, rzeźby drewniane pozłacane 2, miedziane naczynia na wodę święconą, kadzidło z oryszalku.

Czcigodny proboszcz Andreas Clava urodzony w 1637 roku w Opolu, ukończył filozofię i teologię w Ołomuńcu, został przyjęty we Wrocławiu do stanu duchownego i tam też na kapłana wyświęcony został. W obecności czcigodnych panów Jana Błonkowskiego z Dombschűtz et Turawa oraz Krzysztofa Salava otrzymał probostwo parafii Zębowice wraz z filią Radów 30 lipca 1671 roku. Jest to mąż dostatecznie uczony, zasiedziały na swym urzędzie, dobre świadectwo ze swego życia i obyczajów mający. Spełnia posługi w dwóch parafiach i trzecią w filii Radów. Zamieszkuje w drewnianym domu niemal wiejskim („fere rusticanam”), w którym są dwa pomieszczenia, jedno dla proboszcza, drugie dla rodziny. Uprawia pół łanu roli w jednym miejscu położonym na wschód. Proboszcz ma informację, że większa część roli została wywłaszczona i dołączona do majątku pańskiego.

Przychody proboszcza ustalone w starym rejestrze z 1615 roku przez czcigodnego pana Jana Franciszka Młodyńskiego zostały wyszczególnione jak następuje:
właściciel dobr Zębowice (Zembovice) zobowiązał się ze swego dochodu przeznaczyć dziesiącinę, ale czcigodny pan Zornberg odmówił jej płacenia. Obecny proboszcz otrzymywać ma od 15 kolonii wsi Zębowice po dwie kwarty owsa i tyleż pszenicy. Ze wsi Kadłub ma być dane 11 korców pszenicy i tyleż owsa, ale 10 kolonii daje po dwa korce pszenicy i tyleż owsa. Z gminy Poczalków dawał właściciel jedną szóstą pszenicy w transakcjach wiązanych. Z gminy Oszeczko dawał właściciel również jedną szóstą pszenicy w transakcjach wiązanych. Nowy właściciel, pan Jan Błonkowski odmówił płacenia. Tym samym sposobem 6 pojedynczych kolonii płaciło po ¼ żyta i owsa, a teraz 2 kolonie dają proboszczowi po kwarcie pszenicy i tyleż owsa.
Ogrodnicy w większości spełniają to zobowiążanie. Z gminy Prusków, w której są wolne dobra wieśniacze, poszczególni chłopi (a obecnie jest ich 6) dawali ze swego pola 1/6 część pszenicy, natomiast proboszcz otrzymuje tylko 4 szóste części i 25 wiązek. Z gminy Radów daje się 14 korców pszenicy i podobnie owsa, a pan  z Radowa z pól położonych przy drodze Prusków – Zębowice zobowiązał się płacić 10 wiązek. A teraz posiadacze odmówili płacenia. Proboszcz otrzymał 5 ½ korca pszenicy i owsa. Ze wsi Zakrzewek należącej do pana Błonkowskiego miało być płaconych 8 talarów na święto św. Marcina, a teraz tylko dwa otrzymuje proboszcz. Ze wsi Lenka od trzech panów Franciszka Schik, Dominika Schik i pana Unschid oraz od wieśniaka Blacheta dawano po 3 kwintale i 5 wiążek pszenicy, a obecnie wszyscy razem dają tylko 9 kwintali i 10 wiązek.
Ze wsi Knieja należącej do pana Błonkowskiego miano dawać 10 wiązek, de facto odmówiono. Zatem z wymienionych 10 wsi pojedynczy dawali tylko pół korca pszenicy i tyleż owsa, ogrodnicy zaiste pojedynczy 1 grossum, teraz zaś proboszcz otrzymuje od 6 wieśniaków po 2 kwarty pszenicy i owsa i to niepełnej miary.

Kierownik szkoły („Ludirector”) Paweł Pisska służący już 38 lat kościołowi, osiadły, pracowity, został pozbawiony domu, roli swojej i ogrodu i zmuszony został przez pana Zornberg do zamieszkania w cudzym domu, opuszczonym i zniszczonym. Zarzuca się proboszczowi, że ściąga obcych ludzi. Zapłatą ludirectora jest wiązka pszenicy lub zamienne ziarna, które otrzymuje od poszczególnych gospodarzy.

Kaplica we wsi Zakrzów pana Jana Błonkowskiego, drewniana pod wezwaniem św. Szymona i Judy oraz św. Stanisława, od niepamiętnych czasów na wzgórzu o jedno stawanie („uno stadio” – p. wyjaśnienie poniżej) od wsi stojąca; zastanawiano się , czy jest poświęcona, ponieważ nie ma świadczącego o tym znaku. Ta kaplica stoi w odległości jednej mili od parafii; wewnątrz żadnej ozdoby, posadzka zbutwiała. Ołtarz z cegieł, ponad którym stara rzeźba pozłacana, starannie pokryty obrusem. Chrzcielnica drewniana, tabernakulum brak. Drewniana wieża dzwonowa, w której dwa dzwony. Nabożeństwa odbywają się tu sporadycznie w ciągu roku. Wokół cmentarz otoczony zielenią, tam też kostnica. Wyposażenie: kielich cynowy posrebrzany z pateną, jeden ornat, w skarbonce 5 talarów, kandelabry drewniane 2, chorągwie 4.

Protokół wizytacji parafii z roku 1687/88

We wsi Zembowitz jest kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, niekonsekrowany. Odeskowanie ścian w tylnej części (t.j. w prezbiterium – przyp. MM) malowane, w nawie niemalowane, posadzka w prezbiterium murowana z cegieł, w nawie drewniana, ale wymagająca naprawy. Sam kościół jest cały ze starego drewna (p. wyjaśnienie poniżej – przyp. MM), dwie galerie („pergulae duae”) z belek niemalowane, mała prosta ambona z belek, kolorowa. Baptysterium w środku kościoła, drewniane, koło większej bramy, ukształtowane artystycznie w formę skrzynki, malowane, wewnątrz woda chrzcielna w kociołku spiżowym zamknięta na klucz razem z naczyniem z olejem świętym.
Zakrystia od strony ambony, drewniana, dosyć jasna, wyłożona i przekryta deskami, z drzwiami żelazem okutymi.
3 ołtarze niekonsekrowane, główny odgrodzony balaskami, z murowanym stołem ofiarnym, pozostałe dwa uzupełniające ze stołami ofiarnymi murowanymi, ławki dosyć wygodne; krypta pana sklepiona, bez kamienia nagrobnego; kościół jest dosyć jasny.
Przenajświętszy Sakrament w tabernakulum ołtarza głównego, w cyborium z pokrywą niepozłacaną i z ozdobnym pallium pod kluczem przechowywany, cyborium zanieczyszczone wewnątrz wymaga ponownego oczyszczenia.
Odpust zupełny dla patrona na jeden rok; konfesjonału żadnego we wszystkich trzech kościołach (p. poniżej – przyp. MM), spowiedzi słucha się w ławkach; 1 galeria nad drzwiami zakrystii; Ofiarowanie Pańskie celebrowane po święcie św. Jadwigi.
Dzwonnica drewniana osobno stojąca z trzema dzwonami, czwarty w sygnaturce kościoła.
Luteranie grzebani w kościele, cmentarz drewniany z zadaszeniem, kostnica drewniana, dach kościoła wymaga z jednej strony reperacji, nie ma żadnego krzyża przed kościołem.
Do tego kościoła należy 5 wsi. Parafianie to katolicy, luteranów 8. Kolator, prześwietny pan baron Bogusław Blankowsky, katolik.

(Tłum. Mgr Adam Dawidowicz +)

 
Wyjaśnienia:

1. „o jedno stawanie” („uno stadio”) – dawna miara odległości, zapewne wynosząca tyle ile wiorsta (1,0668 km); łacińskie „stadio” pochodzi od greckiego „stadion” stanowiącego odległość niespełna 200 metrów (ok. 192 m)

2. „cały ze starego drewna” – mogłoby to świadczyć, że cały budynek wówczas stojący pochodził z XV wieku. Ponieważ zaś nie ma żadnej informacji o przebudowie z czasów późniejszych (poza tym, co wiemy o zmianach we wnątrzu i o budowie wieży), więc niewykluczone, że również i nawa zachowana do naszych czasów pochodzi z pierwotnego budynku kościoła

3. „konfesjonału żadnego we wszystkich trzech kościołach” – kościół zębowicki był jednym z trzech wizytowanych przez tę samą osobę





Kościoły drewniane – Bibliografia

27 07 2009

1)    Bastrzykowski Aleksander, „Zabytki kościelnego budownictwa drzewnego w diecezji sandomierskiej”.       Warszawa 1930

2)    Baumgarten Karl, “Das Deutsche Bauernhaus”, Berlin (Ost) 1980

3)    Brykowski Ryszard. “Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku”, Wrocław 1981

4)     Brykowski Ryszard, Kornecki Marian. „Drewniane kościoły w Małopolsce Południowej”, Wrocław 1984

5)     Burgemeister Ludwig, „Bericht des Provinzial – Konservators der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien űber die Tätigkeit vom 1.I.1915 bis 31.XII.1916 und vom I.1917 bis 31:XII.1918 erstatet an die Provinzial-Kommission zur Erhaltung und Erforschung der Denkmäler Schlesiens”. Breslau 1919

6)    Burgemeister Ludwig, Wiggert Ernst. “Die Holzkirchen und Holztűrme der Preussischen Ostprovinzen Schiesien, Posen, Ostpreussen, Westpreussen, Brandenburg und Pommern”, Verlag von Julius Springer, Berlin 1905

7)   Chrzanowski Tadeusz, Piwocki Ksawery. „Drewno w polskiej architekturze i rzeźbie ludowej”, Wrocław 1981

8)  Chrząszcz Johannes, “Geschichte der Stadt Peiskretscham und Tost sowie des Toster Kreises in Ober=Schlesien”, Peiskretscham 1900

9)  Chrząszcz Johannes. “Geschichte der unter Rachowitz vereinigten Pfarreien von Rachowitz, Schierakowitz, Boitschow und Latscha”, Gleiwitz 1904

10)  Cuno. “Alte Holzkirchen”, w: “Zeitschrift fűr Bauwesen” 6:1856, s. 394—398

11)   Deutschmann Eberhard, “Lausitzer Holzbaukunst unter besonderer Wűrdigung des sorbischen Anteils”, Bautzen (Budyšin) 1959

12) “Die Germanen-Geschichte und Kultur der gerrnanischen Stämme in Mitteleuropa”, Praca zbiorowa pod redakcją  B. Krűgera. Berlin 1976—1983, tom I i II

13)  “Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. tom V: Kreis Sorau und Stadt Forst”, Berlin 1939

14)  “Die Kunstdenkrnäler von Bayern: Die Kunstdenkmäler von Mittelfranken”, tom XI: “Landkreis Lauf an der Pegnitz”, Műnchen 1966

15)   Dienwiebel Herbert “Oberschlesische Schrotholzkirchen”, Breslau 1938

16)   Dobrowolski Tadeusz, “Budowa i urządzenie drewnianego kościoła w Małej Wiśle na Śląsku”. w: “Rocznjki Towarzystwa Przyjacioł Nauk na Śląsku” III. Katowice 1931

17)   Dobrowolski Tadeusz. „Drewniane kościoły śląskie jako znaki zamierzchłej przeszłości”. Katowice 1946

18)   Dobrowolski Tadeusz, „Sztuka województwa śląskiego”, Katowice 1933

19)   Dobrzycki Jerzy „Kościoły drewniane na Górnym Śląsku” Kraków 1926

20)  Ebhardt Bodo, „Der Wehrbau Europas im Mittelalter”, Berlin 1939

21)   Edda. Die Lieder der sogenannten älteren Edda, Leipzig 1892

22)   Faensen Hubert, Iwanow Władimir. “Altrussische Baukunst”. Berlin 1973

23)  “Geschichte der evangelischen Kirchgemeinden des Kirchenkreises Kreuzburg O-S. Festschrift zur General-Kirchenvisitation 1933”. Kreuzburg 1933

24)  Gloger Zygmunt, “Budownictwo drzewne I wyroby z drzewa w dawnej Polsce”. Warszawa 1907-09, tom I i II

25) Grigarczik K., „Die Holzkirche zum hl. Josef in Bauerwitz”. w: “Leschwitzer Tischkerier-Kalender”, 1926, s. 58-62

26) Grundmann Gűnther. “Deutsche Kunst im befreiten Schlesien”. Breslau, 1944

27)  Halfar Wolfgang, “Die Oberschlesischen Schrotholzkirchen. Ein Beitrag zum Holzbau in Schlesien”. Műnchen 1980

28)  Handbuch der Bildenden & gewerblichen Kűnste. Tom I, Leipzig 1980 – reprint wydania z lat 1877/78

29) Heimatliches Bauen im Ostalpenraum. Graz 1941

30)  Heinevetter Franz. “Die Schrotholzkirche Mariae Himmelfahrt auf dem Hauptfriedhof in Gleiwitz”. W: “Gleiwitzer Jahrbuch” 1927, s. 183-190

31)  Historia Śląska, tom I, cz. 1 i 2. Praca zbiorowa pod redakcją K.Maleczyńskiego. Wrocław 1960

32)  Hultsch Gerhard. “Aus der Geschiehte der schlesisch—polnisch sprechenden Gemeinden”. w; “Jahrbuch fűr Schlesische Kirche und Kirchengeschichte”. 1956, s. 60—88

33)  Itman Leszek. „Drewniane budownictwo sakralne na Dolnyrn Śląsku”. w: „Zeszyty Etnograficzne” torn II. Wrocław 1974

34) Jahresbericht des Provinzial—Konservators der Kunstdenkrnäler Niederschiesien fűr die Jahre 1932, 1933 und 1934

35)  Katalog ruchomych zabytków sztuki sakralnej w Archidiecezji Wrocławskiej. W opracowaniu ks.dr Józefa Mandziuka. tom 1 i 2. Wroctaw 1982

36) Katalog zabytków sztuki w Polsce. tom 1, 6 i 7.

37) Kellermann Georg. „Die Schrotholzkirchen des Kreises Kreuzburg 0/S”. w: “Die niederschlesische Ostmark und der Kreis Kreuzburg”. Berlin 1927, s. 269—274

38) “Kirchenrechtliche Abhandlungen”. zeszyt 3 : Pfarrkirche und Stift im deutschen Mittelalter. Stuttgart 1903

39)  Knőtel Paul. “Die Holzkirchen Oberschlesiens”. w: “Oberschlesien” 1902/03, s. 249—261

40) Knőtel Paul. “Wehrhafte Kirchen in Schlesien”. Schweidnitz 1933

41)  Knőtel Paul u. Hildegard. “Oberschlesische Sagen”. Kattowitz b.r.w.

42)  Konietzny Theofil. “Sagen, Spukgeschichten, Erzählungen und Volksbräuche von Radoschau im Kreise Cosel 0.—S”. Cosel 1933

43)  Kopera Feliks, Lepszy Leonard. „Kościoły drewniane Galicyi Zachodniej”. Kraków. 1916

44)  Kopkowicz Fr. „Ciesielstwo polskie”. Warszawa 1958

45) Kostoczkin W. „Russkoje oboronnoje zodczestwo końca XIII – naczała XVI wieka”. Moskwa 1962

46) Krassowski Witold. „Ciesielskie znaki montażowe w XV i pierwszej połowie XVI w.”. w: “Kwartalnik Historii Kultury materialnej”,5: 1957

47)  Krassowski Witold. „Ze studiów nad detalami zabytkowych konstrukcji ciesielskich”. w: “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, tom VII, zeszyt 1, Warszawa 1962

48)  Krause Walther. “Frűhere Holzkirchen im Oppelner Kreise”. w:”Oppelner Reimatblatt” 1926/27, nr 8

49)  Krause Walther. “Grundriss eines Lexikons bildender Kűnstler und Kunsthandwerker in Obersehiesien”. tom I i II. Oppein 1933 i 1935

50)  Krause Walther. “Westoberschlesische Schrotholzkirchen”. w: “Der Oberschlesier” 1929

51)  Kubatz Gerhard. “Die Schrotholzkirchen im Kreise Rybnik/Oberschlesien”. Dűlmen 1986

52)  Kuhn Walter. “Siedlungsgeschichte Obersohlesiens”. Wűrzburg 1954

53)  Kuhn Walter. “Vergleichende Untersuchungen zur mittelalterlichen Ostsiedlung”. Köln—Wien 1973

54) “Kunstdenkmäler der Bezirke Neubrandenburg, Rostock, Schwerin”. Berlin 1976

55) “Kunst— und Denkmalpflege in Schlesien. 2.Veröffentlichung Niederschlesien”. Breslau 1939

56) Le Scouezec Gwenc’hlan, Masson Jean—Robert. “Pierres Sacrées de Bretagne”. Seuil, Paris 1982

57)  Lompa Józef. “Bajki i podania”. Wrocław 1965

58) Londzin Józef. “Kościoły drewniane na Śląsku Cieszyńskim”. Cieszyn 1932

59) Löffler Fritz. „Die Stadtkirchen in Sachsen”. Berlin—Dresden 1977

60) Luchs H. “Die Oberschleeischen Holzkirchen und Verwandtes”. w: “Schlesische Provinzial—Blätter”, 10: 1871

61) Lutsch Hans. „Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler”. Breslau 1903

62) Lutsch Hans. “Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schiesien”,  tom 1—5, Breslau 1886—1903

63) Ładogórski Tadeusz. “Demograficzny obraz Śląska w epoce feudalnej”. Kraków 1955

64) Matuszczak Józef. „Architektura drewnianych kościołów ewangelickich w powiecie kluczborskim”. w: “Roczniki Muzeuni Górnośląskiego w Bytomu” 4: 1968  

65) Matuszczak Józef. „Kościoły drewniane na Śląsku”. Wrocław—Warszawa  1975

66) Matuszczak Józef. „Stan badań nad sakralnym budownictwem drewnianym na Górnyni Śląsku”. Katowice 1960

67)  Matuszczak Józef. „Studia nad kościołam drewnianyrni na Górnyrn Śląsku”. w: “Roczniki Muzeum Gśrnośląskiego w Bytomiu”, zeszyt nr 9, Bytom 1989

68) Matuszczak Józef. „Uwagi o budownictwie drewnianym w powiecie pszczyńskim”. w: “Ochrona Zabytkôw” zeszyt 1, Kraków 1967

69) Matuszczak Józef. „Z dziejów architektury drewnianej na Śląsku”. w: “Rocznlki Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu”, 5: 1971

70) Monikowski Michał, „Grupa śląskich kościołów drewnianych. Geneza i ogólne cechy charakterystyczne”, w: „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej”, z. 14: „Architektura. Drewno i drzewo”, s. 37-84

71)  Mrusek Hans—Joachim. „Der Wehrbau und seine Beziehungen zum Sakralbau”. w: “Aspekte zur Kunstgeschichte vomm Mitteialter und Neuzeit”. Weimar 1971, s. 191—222

72) Musioł Ludwig. “Ein Visitationsbericht űber die evangelischen Kirchen des Plesser Dekanats von 1628”. w: “Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schiesiens”, tom 66. Breslau 1932, s.139—154

73) Neuling Hermann. “Schiesiens Kirchorte und ihre kirchliche Stiftungen bis zum Ausgang des Mittelalters”. Breslau 1902

74)“North Russian Architecture”. Moskwa 1972

75) Nowack Alfons. „Geschichte der Landpfarreien des Archipresbyterates Sohrau 0.—S”. Oppein 1912

76) Nowack Alfons. „Geschichte der Pfarrei Groβ-Strehlitz in Oberschlesien”. Groβ-Strehlitz 1924

77) Nowak Felix. „Die Schrotholzkirche in Pniow”. w: “Der Obershhlesier”, 11: 1929

78) Olbrich F. “Schlesisehe Märchen und Sagen”. Frankfurt a.Main 1925

79) Ostendorf Friedrich. “Geschichte des Dachwerks”. Leipzig 1908

80) Pawlaczyk Mateusz. „Kościoły w Wielkopolsce XVI wieku.” w:”Inwentarz drewnianej architektury sakralnej w Polsce”, zeszyt 4a

81) Phleps Hermann. „Holzbaukunst. Der Blockbau”. Karisruhe.1942

82) Procek Małgorzata. „Sprawozdanie z badań terenowych nad sakralnym budownictwem drewnianym w powiatach gliwickini, rybnickim i tyskim”. w: “Piętnastolecie działalności Muzeum Giiwickiego (1945—1960). Gliwice 1961, s. 89—100

83) Rabenstein H. “Schlesische Burgkirchen und Wehrfriedhofe”. w: “Die Rabenstein—Blätter”. Breslau 1932

84) Rączka Jan Władysław. „Ze studiów nad budownictwem sakralnym górskich rejonów Półwyspu Skandynawskiego”. w: “Materlały Museum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 27, 1981, s.5—18

85) Raczyński Jerzy. „Przyczynki do historii ciesielskich konstrukcji dachowych w Polsce”. Warszawa 1930

86)“Reallexikon der Germanischen Altertumskunde”. Berlin—New York 1973

87) Reinerth Hans. “Die Wasserburg Buchau. Eine befestigte Inselsiedlung aus der Zeit 1.100 — 800 v. Chr.” Augsburg 1928

88) Reinerth Hans. “Haus und Hof im vorgeschichtlichen Norden. Weg, Stand und Aufgahe der Forschung”. w: “Haus und Hof im nordischen Raum”, tom 1, Leipzig 1937, s. 1—20

89) Rozpędowski Jerzy. “Warowne kościoły na Śląsku”. w: “Roczniki, Sztuki Śląskiej”, tom 11, 1968, s. 54—97

90) Scharfe Siegfried. „Deutsche Dorfkirchen”. Leipzig 1934

91) Schlette Friedrich. “Germanen zwischen Thorsberg und Ravenna”. Berlin 1972

92) Schuh Georg. “Das bodenständige Bauernhaus in Oberschlesien rechts der Oder”. w “Der Oberschlesier”, 18: 1936

93)  Schwindrazheim 0. “Deutsche Bauernkunst”. Wien — Leipzig 1931

94) “Skandinavien”. Berlin 1930

95)  Strzygowski Josef. “Der vorromanische Kirchenbau der Westslaven”. Prag 1924

96) Strzygowski Josef. “Die Holzkirchen in der Umgebung von Bielitz-Biala”. Posen (Poznań) 1927

97) Strzygowski, Josef, “Die Kreuzung der Kunstkreise in Schlesien”, w: “Schlesisches Jahrbuch”. nr 3: 1930/1931, s. 52-61

98) Szymański Stanisław. „Wystroje malarskie kościołów drewnianch”, Warszawa 1979

99) Śmiałowski Rudolf, Dąmbska Elżbieta, „Budownictwo drewniane i :młyny wietrzne na Ziemi Lubuskiej”, Poznań Zielona Góra 1960

100) Tacyt, „Dzieła”, tom 2, w tłurnaczeniu Seweryna Hammera, Warszawa 1957

101)  Thiede Klaus, „Deutsche Bauernhäuser”, Leipzig 1934

102)  Thullie Czesław, „Zabytki architektoniczne województw katowickieo i opolskiego”. Przewodnik, Katowice 1969

103) Thulliee Czesław, “Zabytki architektoniczne Ziemi Śląskiej na tle rozwoju architekturv w Polsce”, Katowice 1965

104)  Thullie Czesław, „Zabytkowe dzwonnice Drewniane w Polsce”, w: „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” tom III, Krakow 1969, s. 119-133

105) Visitationsberichte der Diőzese Breslau  (Protokoły wizytacyjne diecezji wrocławskiej) w opracowaniu Josefa Jungnitza, z lat 1652, 1679 i 1687/88 (archidiakonat opolski) oraz z lat 1579/80, 1651 oraz 1666/67/70 (archidiakonat wrocławski), Breslau 1902-04

106) Wackernagel Martin, „Die Baukunst des 17. und l8 Jahrhunderts”, tom 2: „Baukunst des 17, und 18, Jahrhunderts in den germanishen Ländern”, Leipzig, b.r.w.

107) Weltzel Augustin, “Chronik der Parochie Ostrog bei Ratibor”, Ratibor 1882

108) Widera E. “Das Kirchlein in Laskowitz und sein Mumienschatz”, w: “Oppelner HeirnatblattT’ 1226/27 nr 6

109) Wolfskran Adolf, “Ueber einige Holzkirchen in Mähren, Schlesien und Galizien”, w: Mittheilungen der Kaiserlich-Kőniglichen Central-Comision zur Erforschung und Erhaltung, der Baudenkmäle”, 3: 1858, nr 4

110) Zellner Emil, “Die Kirche zu St,Hedwig bei Pleβ”, w: “Oberschlesische Heimat”, VIII, Onpeln 1912. s,1-9

111) Zimmermann P.A, “Die Beyträe zur Beschreibung von Schlesien”, Brieg 1783—1796

112) Zubrzycki Sas Jan, „Polskie budownictwo drewniane jako pierwowzór dla stylu nadwiślańskiego i stylu zygmuntowskiego”, Kraków 1916





Wykaz śląskich kościołów drewnianych

27 07 2009

Wykaz śląskich kościołów drewnianych

  1. Bielowicko, św. Wawrzyniec, 1701
  2. Międzyrzecze, św. Marcin, 1522
  3. Mikuszowice, św. Barbara, 1690, wieża 1851
  4. Szczyrk, św. Nepomucen, 1797-1800
  5. Kończyce Wielkie, św. Michał, 1777, wieża 1751
  6. Istebna, św. Krzyż, 1779 (przeniesiony 1958 z Przyszowic)
  7. Nierodzim, św. Anna, 1769
  8. Zamarski, Najśw. Serce Jezusa, 1731, wieża XVI w.
  9. Kaczyce, św. Krzyż, 1620, wieża II poł. XVII w. (1688?), (przeniesiony 1972 z Ruptawy)
  10. Buków, Kaplica Różańcowa, 1770
  11. Jastrzębie, św. Barbara, ok. poł. XVII w. (przeniesiony 1974 z Jedłownika)
  12. Lubomia, kaplica św. JanaNepomucena, ok. 1700
  13. Łaziska, Wszyscy Święci, 1579, zakrystia murowana z 1871
  14. Połomia, Najśw. Maria Panna, 1575 (rozebrany 1971, pozostała z niego wieża przeniesiona 1981 do Wisły i wbudowana w nowy kościół)
  15. Gołkowice, św. Anna, 1878
  16. Bieruń Stary, św. Walenty, pomiędzy 1598 a 1628
  17. Borowa Wieś, św. Mikołaj, 1737 (przeniesiony 1938 z Przyszowic)
  18. Paniowy, św. Piotr i Paweł, 1757
  19. Ćwiklice, św. Marcin, XVI/XVII wiek
  20. Góra, św. Barbara, prawdopodobnie II poł. XVI wieku
  21. Grzawa, św. Jan Chrzciciel, początek XVI wieku (?)
  22. Łąka, św. Mikołaj, 1660
  23. Miedźna, św. Klemens, XVIII wiek
  24. Pielgrzymowice, św. Katarzyna, 1675, wieża z 1746
  25. Wielopole k. Rybnika, św. Katarzyna, 1534, wieża 1844 (przeniesiony 1976 z Gierałtowic)
  26. Wisła Mała, św. Jakub, 1775-82
  27. Bełk, św. Magdalena, 1753 lub 1755
  28. Rybnik, św. Wawrzyniec, 1717 (przeniesiony 1974 z Boguszowic)
  29. Jankowice, Boże Ciało, 1675
  30. Palowice, św. Trójca, 1606 (przeniesiony 1981 z Leszczyn)
  31. Kłokocin, św. Józef, XVIII w. (przeniesiony 1971 ze wsi Nieboczowy n. Odrą), restaurowany 1931
  32. Wilcza Górna, św. Mikołaj, I połowa XVIII wieku
  33. Katowice, św. Michał, 1510, wieża 1679 (?) (przeniesiony 1938 z Syryni)
  34. Chorzów, św. Wawrzyniec, 1599 (przeniesiony 1936 z Knurowa)
  35. Miasteczko Śląskie, św. Jerzy i Wniebowzięcie NMP, 1666
  36. Boronów, Matka Boska, 1611
  37. Brusiek, św. Jan, II połowa XVII wieku
  38. Ciasna, św. Trójca, 1679 (przeniesiony 1934 z Bodzanowic, nieistniejący)
  39. Cieszowa, św, Marcin, 1751
  40. Dobrodzień, św. Walenty, II połowa XVII wieku
  41. Koszęcin, św. Trójca, 1724
  42. Lubliniec, kaplica św. Anny, 1653
  43. Woźniki, kaplica św. Walentego, 1696
  44. Bytom, św, Wawrzyniec, 1530 (przeniesiony 1902 z Mikulczyc, nieistniejący)
  45. Bojszów, Wszyscy Święci, koniec XV w., wieża 1719
  46. Gliwice, Wniebowziącie NMP, prawdop 1493 (wg innych źródeł 1452), wieża 1777 (przeniesiony 1925 z Zębowic)
  47. Łącza, Najśw. Maria Panna, prawdopodobnie 1490 nieistniejący
  48. Ostropa, św. Jerzy, 1667-68
  49. Paczyna, św, Marcin, nieistniejący, zachowanana jedynie wieża zbudowana pomiędzy 1679 a 1688
  50. Poniszowice, św. Jan, XV w, przebudowany XVIII w., wieża XVI w.
  51. Rachowice, św. Trójca, 1667, wieża 1780-90
  52. Rudziniec Gliwicki, św. Michał, 1657
  53. Sieroty, Wszyscy Święci, 1707, wieża 1770
  54. Sierakowice, św. Katarzyna, 1675
  55. Smolnica, św. Bartłomiej, 1603, przebud. 1680 (?)
  56. Księży Las, św. Michał, 1494
  57. Zacharzowice, św. Wawrzyniec, II poł. XVI wieku, ok. 1580
  58. Żernica, św. Michał, 1648
  59. Pietrowice Wielkie, św. Krzyż, 1667, przebud. 1743
  60. Zawada Książęca, św. Nepomucen, 1642 (przeniesiony 1868 z Ostroga k. Raciborza) nieistniejący
  61. Baborów, św. Józef, 1700-1702
  62. Gościęcin, św. Brykcjusz, 1661
  63. Miejsce Odrzańskie,św. Walenty, 1770
  64. Przewóz, św. Tadeusz, 1559 (przeniesiony 1937 z Gierałtowic k. Koźla)
  65. Radoszowy, św. Jadwiga, 1730, przebud. 1929
  66. Rzepcze, św. Jakub, 1751
  67. Zimna Wódka, św. Mgdalena, 1748
  68. Klucz, św. Elżbieta, 1748
  69. Olszowa, Matka Boska Śnieżna, 1748
  70. Szczepanek, Najśw. Maria Panna, 1666 (przeniesiony 1960 z Polskiej Nowej wsi)
  71. Strzelce Opolskie, św. barbara, 1683
  72. Rogi, Wszyscy Święci, prawdopodobnie 1685 (?)
  73. Bierdzany, św. Jadwiga, 1711
  74. Bierkowice k. Opola, 1613 (przeniesiony 1975 z Gręboszowa)
  75. Czarnowąsy, św. Anna, 1687/88
  76. Dobrzeń Wielki, św. Roch, II poł. XVII w., przebud. 1752
  77. Kolanowice, św. Barbara, 1678 (przeniesiony 1811 z Opola)
  78. Ochodze, św. Marcin, 1702 (przeniesiony 1942 z Komprachcic)
  79. Popielów, św. Andrzej, 1654
  80. Zakrzów Turawski, św. Piotr iPaweł, zbudowany lub przebudowany 1759
  81. Biskupice k. Olesna, św. Jadwiga, 1718
  82. Wielkie Borki, św. Marcin, XVII wiek, wieża 1789
  83. Boroszów, św. Magdalena, koniec XVII wieku (?)
  84. Goła, św. Mikołaj, XVII/XVIII wiek
  85. Grodzisko k. Olesna, św. Roch, 1710
  86. Gronowice, św. Idzi, 1635 (przeniesiony 1910 z Olesna)
  87. Jamy, św. Małgorzata, 1792
  88. Kościeliska, Najśw. Maria Panna, 1576
  89. Kozłowice, św. Jan Chrzciciel, II poł. XVII wieku
  90. Chocianowice, Najśw. Maria Panna, 1662
  91. Laskowice, św. Wawrzyniec, 1686
  92. Lasowice Wielkie, Wszyscy Święci, 1599
  93. Lasowice Małe, Najśw. Maria Panna, 1688
  94. Radawie, Podwyższenie Krzyża Św., XVIII wiek
  95. Olesno, św. Anna, 1518, kaplice 1668, zakrystia przeb. 1707
  96. Stare Olesno, św. Magdalena, 1680
  97. Sowczyce, św. Antoni, I poł. XVII (przeniesiony 1917 z Łomnicy)
  98. Skrońsko, św. Walenty i św. Bartłomiej, XVI/XVII wiek
  99. Uszyce, Najśw. Maria Panna, 1517, przebud. XVII wiek
  100. Wachów, św. Wawrzyniec, 1706
  101. Wędrynia, św. Jan Chrzciciel, XVII/XVIII wiek
  102. Bąków, Najśw. Maria Panna, ok. 1500
  103. Biskupice k. Kluczborka, św. Jan, 1626, wieża 1777
  104. Świniary Wielkie, św. Bartłomiej, 1762
  105. Brzezinki, Najśw. Maria Panna, 1550, przebud. 1693 i 1776
  106. Gołkowice, św. Jan, 1766/67
  107. Ligota Górna, kaplica, 1787
  108. Jakubowice, Matka Boska, 1585
  109. Gierołcice, 1694, przebudowany XIX w.
  110. Kostów, 1801-04
  111. Maciejów, koniec XVI wieku (?)
  112. Nasale, św. Wawrzyniec, XVI w. (przeniesiony 1939 ze Zdziechowic)
  113. Miechowa, św. Jacek, 1529, przebud. 1628 i 1753
  114. Proślice, Najśw. Serce Jezusa, 1580, wieża 1773
  115. Komorzno, św. Jadwiga, 1753, wieża z poprzedniego kościoła
  116. Rożnów, św. Trójca, 1788
  117. Krzywiczyny, św. Trójca, 1623
  118. Wierzbica Dolna, Podwyższenie Krzyża Św., 1688
  119. Baldwinowice, św. Trójca, 1592, wieża II poł. XVII w.
  120. Woskowice Małe, św. Wawrzyniec, 1711
  121. Smarchowice Śląskie, św. Krzyż, pocz. XVII w. (1606?)
  122. Michalice, św. Michał, 1614
  123. Obórki, XVI w., wieża 1755 (?)
  124. Wrocław, św. Mikołaj, XVI w. (przeniesiony 1913 z Kędzierzyna)
  125. Kuźniczysko, Niepokalane Poczęcie, 1746
  126. Złotów, św. Józef, 1754
  127. Dziesławice, św. Trójca, 1667-70, wieża późniejsza
  128. Święty Marek, św. Marek, XVII wiek
  129. Szczodrów, św. Andrzej Apostoł, 1585
  130. Chełstów Wielki, św. Idzi, koniec XVII wiek
  131. Grabowno Małe, Podwyższenie Krzyża Św., II poł. XVII w.
  132. Trzebicko, św. Maciej, 1672
  133. Giżyn, Najśw. Maria Panna, XVI wiek
  134. Kamieńczyk, św. Mikołaj, 1710
  135. Nowa Bystrzyca, Najśw. Maria Panna, 1726
  136. Zalesie, św. Anna, 1718
  137. Grzmiąca, XVI w., przebud. 1619 i 1754
  138. Sierpnice, Matka Boska Śnieżna, 1564, wieża XVIII w.
  139. Rybnica Leśna, św. Jadwiga, XVI/XVII wiek




1. Bielowicko, kościół św. Wawrzyńca

26 07 2009

Zbudowany 1701 na rniejscu poprzedniego kościoła drewnianego, wymienianego w protokołach wizytacyjnych w latach 1679 i 1687/8, zrębowy z wieżą szkieletową; prezbiteriurn zamknięte 5-bocznie; nawa prostokątna w rzucie; w prezbiteriurn sklepienie kolebkowe, w nawie i w zakrystii stropy płaskie; kościół otoczony sobotami zamkniętymi oszalowaniem z desek.  W zachodniej części soboty wyższe.  Ołtarz główny o cechach klasycystycznych (XIXw.) z obrazem św..Wawrzyńca (ok, połowy XIX w.) i współczesnym tabernakulum, fragmenty ołtarza barokowego (XVIIIwj; ambona barokowa (prawdop. z 1701 roku); część tryptyku renesansowego
(3 ćwerć XVI w); 2 obrazy z połowy XVIII w. (Jan Nepomucen i Jan Kanty)








Follow

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.